WWW.LIB.KNIGI-X.RU
    -
 

 >>  - .
Pages:   || 2 | 3 |

9, 2006 . . ** * ...

-- [ 1 ] --

9, 2006

.

.

** * .

() ................23

. . -

..

- . ....43 Tuba Kermani. ()

. :

: . -

.

.

. ()

. ....... 108 *** . . ..



***

.

9, 2006

   

. , 1905 . 1905-1911- - - .

, , , , , , . , , , . . , , 5- . 4 . .

. , , . , , . , 1931- . , , .

- 1931- . , , , , , , . . , , , , .

, 5 5 .

, , , , . . . II . , .

35 , , , , . , -, . , , -, , . , , , , .

1950- I , 1958- . . , 19330 . 1990- .

, , .

, . XX 6 - , ,

, . , , , .

, XX , , . - 1960- , , , , .

1960-

, .

(1), (2), (7), (8), (9), (10), : , (11), (12), (13),





(5), 7 . (4), . (6), (3) .

, . , , .

- - , . , , , . , , , , , , .

.

, . .

. . 8 . .

, , , , . . . , , , , , , , , , - . , , , . , (4,16).

I II , .

. , ? ., , !, ., ., , , , , ? ., ,

., ., , ., , . 20 . .

9 , , .

. . . :

: , , . , . , (2; 99).

, :

   

, , . . , , - . , 10 . , (4; 59).

36 - . , , , , , , , , , -, , , . , , , - .

   

, . .

, , , , - , , , , , 11 , , , - .

. II , , , , . , .

, , - , , .

, , , , (4; 190).

, , -, -, .

- . , , . . , , . , , . 12 , .

, .

- , - . , , , .

, :

   

, . - , , , , , - , . , , . , . , , , .

13

   

, , , , .

   

, , , , .

, . , , , , , .

, . XX , .

. . , . , , . , , !.. , , , ? 14 - , !

, , , .

- , , .

, , , .

, , .

, , (4; 268) :

, , , , , .

, , , (4; 252).

, .

, :

, .

, , - .

, , (4; 256).

, , , , . , , , , 15 . , , . , , , , , - . , , , , . . .

:

1. . , , , 1963

2. . , , , 1984

3. . , , , 1998

4. . . , , 1966

5. . . , , 1981

6. . , , 1993

7. . . , -, 1998

8. . . , , 1999

9. . , . , 2001

10. . , , , 2004

11. . : , , , , . 1998

12. . . , , 1996

13. . . , , 1999 16

. , . , , .

, , - . . , . , . - , - .

- , , . , , .

, . , , -, 17 , .

, , .

- - , , - -. . , , .

   

. ( , , , , ).

, .

   

.

. -. , 1993. . 22. .

18

   

, .

. , , , , , - .

, , .

, , , . (.27) , , , , , , , (. 29) , , .

,

   

. , , - .

   

, , -, - , .

, .

.

, .

, , :

, , , - . (.

211)

- . :

, - (210) .

. , .

   

, . , .

, , , , , (.51)

:

   

, , , . . .

, , .

, , . .

, .

, , :

   

, - , - , .

22 , -, , .

, . . , , , -, .

- , - .

- . , .

   

, . , , , , .

:

   

.

-.

, . (. 31) , .

, -, , , , - , - :

   

, , , , .

, . . .

:

   

:

- , , .

(. 172) . . , () . 40 . . - :

, .

, . (. 111) , . - .

:

   

. , .

, , .

:

, , - . (. 211) :

   

:

-, -, , - . (. 91) .

, . , .

.

, , , , .

:

1. . -. , -, , 1993 26

2. . . , , 1981

3. . . , , 1966

4. . . 1963

5. . . , 1984

6. . . , , 1984

7. . . , 1994

8. . . , , 2003.

27

() -, - () . () . , , , , , , , , (1, 64), , , -, , , , , (2, 281), , .

() (2,

17) . (1220-1264 .) () .

(3) . () : , () (3, 15).

28 , , , , . .. , (4, 24). , , . , () . , () , , , , , , (2, 324). , () , , , (2, 39) () , (2, 79).

() . .

- - , --

.

() .

, () . , .

.

. 29 . , , , . . , , (), , , .

. (10, 175) . , (12, 8).

. , .

. , . , .

, () , .

   

(3, 216) (: ) , .

30 - . , , . , , .

(3, 216) - , , .

- - . .

.

   

.

   

, , - . ( , , ). () () . () . (5, 116). , .

() :

   

, () () (7, 20), , (7, 13) , , (7, 27), (7, 19) . , () () .

- , , , , , .

, , (5.84). - .

, , , , :

   

, . (5-40), (5.72) , , (5.225).

- , ,

   

.

- () . . : , , , . , , , .

- . . () ,

:

.

- :

   

, , . , . , , , , - (5, 118).

, .

- , , - . .

() .

, . () - (2, 79). () - . -, , , , . , , , , , .

, , 34 , , .

() .

   

, . () , - .

, (5,223) . - .

- . , , (8, 107). ; , .

() . , () , - .

   

() : , (7.27).

, , () . - , () . : ,

(2, 168). :

   

() , - . () . (9, 84) , . () , . , .

   

(3, 216) , , , , .

() . , ,

. , . (5,51). : , (1,83).

()

- , .

: (11, 13197). , .

(- ) .

   

. . .

() -

( : , () ) (2, 350). . () - .

. () . , () , , , , , .

   

-

Dahi mtfkkir . , Thftlxvatir v Zbdtlzmayir

sonralar mllifin z trfindn Thftl raqeyn . srin sjet xttin toxunmu alimlr gstrmilr ki, bu srin aydn v xronoloji chtdn myyn bir sjet xtti yoxdur. sr airin hr iki raqa (raqi rb v raqicm) sfri zaman tsadf etdiyi xsiyytlrin trifi, ahidi olduu hadislrdn ald tssratn trnnmndn ibartdir (1,7).

c Thftlraqeyn in . srin janr problematikasna toxunmu tdqiqatlar onu sadc lirik poema nmunsi kimi qiymtlndirrk qeyd etmilr ki, Thftlraqeyn sfrnam deyildir, drin humanist mzmunlu yksk sntkarlqla yazlm ictimai, siyasi, flsfi, xlaqi dnclrl zngin olan orijinal, oxarsz lirik poemadr. (4, 74) Digr alimlr is srin hm poema, hm d syahtnam janrna aid olmas fikri il razlaaraq gstrirlr ki, XII srd fzlddin Xaqaninin (11201199) Thftl raqeyn msnvisi il dbiyyat tarixind poema janrnn as qoyulmudur.

, fzlddin Xaqaninin , hcmc iri, 39 mzmun baxmndan n dolun sri olan 3200 Thftlraqeyn (ki raqn thfsi) ni Yaxn rqd ilk bdii mnzum syahtnam nmunsi hesab . Bu sr tkc Xaqani yaradclnda deyil, eyni zamanda, Azrbaycan dbiyyat tarixind orijinal bdii syahtnam kimi diqqtlayiqdir (3, 13). ki mnzum syahtnam hesab ediln Thftlraqeyn syahtnam janrnn tlblrin cavab ver biln syahtnam nmunsi.

, , . , , , . , N.Gncvnn Xmssn mzmun v struktur xsusyytlr roman janrna ad etmlr (8, 11). ,

e . , c . . . in t, . , .

,

. , .

40 , .

. .

:

, .

, .

:

   

, . . irsind , .

, :

   

, , . , , .

,

   

Thftlraqeyn

. , 42 .

   

k .

sn .

:

   

.

, :

   

il :

   

.

:

   

n . . : .

:

   

. 44 :

   

, , . Thftlraqeyn .

:

   

, .

, , t :

   

.

:

   

, : :

   

. 46 .

:

   

Xaqani . , szgedn srinin dbiyyatda bu janrda yeni nmunlrin yaranmasna tsiri inkarolunmazdr. XIX srin ikinci yarsnda yetin grkmli airlrdn Mirz Nsrulla Bahar irvaninin (18311882) farsca yazd Thftlhbba

(Sevgilr hdiyy) adl msnvisi Xaqani irvaninin Thftlraqeyn nzrdir. Bu srd Bahar irvani znn raqa syahtindn bhs edir (3, 23). ntbah dbyyatmzn ah sr saylan Nzam Gncvnn sgndrnam poemasnda syahtnam nsrlrndn stfad olunmu, sgndrn lk hrb yrlr, Msr, ran, Brd, Hndstan, n km lr, zlmt almn syahtlr klassk rq syahtnamlrn yada salr. , , 47 n , , .

:

1. Xaqani irvani. Thftlraqeyn. Bak, 1959.

2. . . 12. ( (V ), , 2004, 2021.

3. Piriyev Yolu. XIX sr Azrbaycan dbiyyatnda poema janr. Bak, 1988.

4. Sfrli ., Yusifov . Qdim v orta srlr Azrbaycan dbiyyat. Bak, 1982.

5. Cfrov man. Azrbaycan dbiyyatnda syahtnam. (Filologiya elmlri namizdi alimlik drcsi almaq n tqdim edilmi diss).

6. . . , 1963.

7. . . , 1973.

8. Mmmdov Arif. Nsrin poetikas (XIX srin II yars). Bak, 1990.

9. . . ( ).

, 1983.

10. . ( ). , , 2005.

48

   

Orta srlrd flsf Flsf aln inkiaf v onu hqiqtlri drk etmk n aradrma aparmaa svq edn bir elmdir. Dzdr, brin n rqlisi qrblidn, n d qrblisi rqlidn he n il stn deyil.

Amma flsfnin inkiaf tarixin nzr saldqda bunlarn bir-birin olan tsirini mahid edirik. Burada shbt flsfnin geni mnada inkiafndan gedir. Lakin flsf Qrbin znd bel znmxsus bir inkiaf yolu kemidir ki, bu mqald orta srlr dvrn toxunulur. Unutmamalyq ki, flsf daim dinl laqd inkiaf etmidir.

Flsf Qrbd Roma imperatorunun xristianl qbul etmsindn sonra z tnzzl dvrn qdm qoydu. nc srdn etibarn xristianln Avropada yaylmas il azad qli dncy son qoyuldu. Bu qaranlq srlr adlanan dvr min il davam etmidir.

Hmin dvrd insannn azad qli dncy malik olmas fikri altst olunmudu.

slam dininin mntiqind is al azaddr. Nfs tabe olan al qbul olunmur. gr mntiqin, tfkkrn varsa, mbahis et v hqiqt sn aydn olsun. Xristianln yaylmasnda imperatorun z mqsdi var idi. O, mqsdini gerkldirmk n insann srbst dnmsin manelr axtarrd. Bellikl, imperatorun gstrii il insan alnn mhdud olmas bard ayilr yayld v insanlar tdricn qli elmlri knara qoyub xristianlq dinin yaxnlamaa baladlar. Onlarn atd bu shv addm hm dinin thrifin, hm d flsf elminin naqisliyin sbb oldu. Bel ki, deyirlr bundan sonra Romann allahl sann () tkallahl vvli jurnalmzn 8-ci saynda 49 il bard. Bu fikrimizi sad bir misal il izah edk: Msln, frz edk iki nfr rik ticartl muldur. Birinin din mnasibti msbt, digrininki is mnfidir. Onlar ticartlrind razla gl bilirlr. Amma fikirlri ziddiyyt tkil edir. Bunlarn bar birbirin zidd olan bir barqdr. Romada hmin dvrd btlr mvcud idi. Onlardan ata, ana, mqdds ruh, yer, gy v onlar bir-birin balayan v s.-ni gstrmk olar. Roma imperatorunun xristianlqla bar fikirlrin yox, fikir sahiblrinin bar idi ki, bu msl z daxilind byk ziddiyt malik idi. Mlum olduu kimi, bel hal zn axrda biruz verckdi. Bellikl xristianlq dini yava-yava tvhiddn (tkallahllqdan) uzaqlamaa balad.

Hl ilk dvrlrdn bu fikirlrd olan tzadlar zn bariz kild gstrmidi. Onlar qbul etdiklri v btlri il bara gtirdiklri dini saslandrmaa alrdlar. Buna gr d zlrin flsfi bnvrlr axtarmaa baladlar. Qrbd sxolostika adlanan mktb dini saslandran bir flsfi cryana evrildi, Sxolostikaflsfsinin mqsdi dini etiqadlar qli chtdn saslandrmaq idi. Lakin bu flsfi mktb Aristotel flsfsin qar mnfi mnasibt bslyirdi. Ona gr ki, Aristotel flsfsi azad fikr, dncy saslanrd. Sxolostika flsfsi eq v irfana saslanan Platon flsfsin daha ox hmiyyt verirdi.

Buna gr d Aristotelin fikirlri mxalif fikirlr kimi tqdim olunur v onun flsfsinin tdrisin icaz verilmirdi.

Mqalnin vvlind qeyd etdiyimiz kimi, bir trfd, yni Qrbd azad dnc hbs alndqda, digr trfd, yni rqd islamn glii il azad tfkkr byk stnlk verildi. Slib yrlrindn sonra bn Sinann, bn Rdn flsfi fikirlri xristian almin nql olundu. Bu dvrd rqd texnologiya da Qrbdn daha ox inkiaf etmidi. Htta Qrbd bir imperator rqin qum saatn grnd bunun eytan mli olduunu bildirrk z acizliyini gstrmidir. Bellikl, qrblilr qrbi rq vasitsil tanyrlar. N n? nki Qrbin azad tfkkr kilsnin zindanlarnda hbs olunmudu. bn Sinann, bn Rdn flsfsi Aristoteli d onlara tantdrd. Onlar tdricn dinin dzgn drk olunmasnda azad tfkkrn sas rolunu anlamaa baladlar.

Onlar etiraf edirlr ki, biz zmz islamla tandq. Slib yrlrindn sonra qrblilr Sxolostika flsfsinin onlarn tfkkrlrini v mstqil dnclrini rivy saldn v artq onun mnfi bir mktb olduunu anlamaa baladlar.

Yuxarda dediklrimizi qsa kild bel yekunladra bilrik:

Xristianln Avropada yaylmas v kilsnin Roma imperatorluu 50 il birlmsindn sonra elmi mrkzlr hakim orqanlarn nfuzu altna dd. Bel ki, 6-c srd Afina v sgndriyy mktb v universitetlri baland. Orta srlr dvr adlanan bu min ilin xsusiyyti o idi ki, kils szn sl mnasnda elmi mrkzlr v universitetlrin proqramna hakim idi.

Bu dvrn flsfi xsiyytlrindn olan Ser Avqusto xristian qidsini flsfi saslarla, xsusil Platon v neoplatonizm fikirlri il byan etdi. Ondan sonra flsfi bhslrin bir hisssi mktb proqramlarna daxil edildi. Lakin hl d Aristotelin fikirlrin qar etinaszlq hkm srrd. v onun fikirlri dini qidy mxalif kimi tqdim olunurdu. Qeyd etdiyimiz kimi sonralar onun fikirlri Qrbd islam filosoflar vasitsil tandlmaa balad.

Getdikc kils bu flsfi cryann mqabilind mqavimt gstr bilmdi. Nhayt Ser Tomas Akveni Aristotelin flsfi fikirlrinin oxunu qbul etdi v onlar aradrmaa balad. Bir szl, flsf orta srlr dvrnd Qrbd ninki trqqi etmirdi, htta z tnzzl dvrn keirirdi. Avropada xristianln thrif olunmu qidlrini izah edn, saslandran yegan flsf sxolostik flsf idi. Tbii ki, bel bir flsfnin taleyi lm v mhvdn baqa bir ey olmayacaqd.

nsan dncsi dzgn kild qurulmaldr. Dzgn kild qurulduu tqdird davaml olar. ks halda onun mhv olma thlksi vardr. Sxolostika flsfsi n dzgn din, n d dzgn flsf idi. Bu flsfnin nmayndlri hm din, hm d flsfdn sui-istifad edirdilr.

Flsf azad tfkkr v qlin inkiafdr. Din is ibadt, ilahi vziflri yerin yetirmkdir. Flsf insan mstqil dnmy dvt edir. Din mhdud ql saslanan flsfi don geyindirdikd, znn ilahiliyini v mqddsliyini itirr. Biz hm dind, hm d flsfd diqqtli olmalyq. Hrks flsfni din, filosofu is peymbr hesab ets, hr ikisin zlm etmi olur. Flsf br qlinin mhsulu, din is ilahi vhydir. gr kims dini, flsf drcsin endirs, flsfd olan czi shv dinin shvi kimi drk olunacaq v bu da dini gerilik kimi tqdim ednlrin lin sas verck. Sxolostiklr azad fikri mhdudladrdqda dini d hbs etdilr.

mumiyytl, iki istiqamt mvcuddur. Biri yuxardan aa, digri is aadan yuxardr. Birincisi vhy, digri al v flsfdir. Al kamala atanda hqiqt akar olur. Yar din, yar flsf olmas mmkn deyil. nki al hl inkiafdadr v mmkndr ki, brin shvlri olsun. Digr trfdn qeyd 51 etdiyimiz kimi, shbt salam aldan gedir. gr al qrzlidirs, onun tkamlndn danmaq dzgn deyil. Bu cr bri fikirlr din ad il tqdim oluna bilmz. Biz Quran tnqid ed bilmrik.

nki Quran ilahi kitabdr, amma Quran flsfildirdikd hr ikisin zlm etmi olurq. Naqis aln dinl tzad oxdur, kamil aln is he bir ziddiyti yoxdur. Biz he vaxt Qurann mllimi ola bilmrik. Bizim mllimimiz Allah, Onun Rsulu v Qurandr.

Yni biz Qurandan qabaa ged bilmrik v hmi onun qarsnda agird kimiyik. Quran n naqis, n d artqdr ki, onda islahat aparb tkmilldirk. Amma flsfd ola bilr ki, bir qdr irli gedk. Flsfd islahat mna ksb edir.

Bellikl, bir-birin zidd fikirlrin qarmas Avropada hm dinin hm d flsfnin axrna xd, Avropada renesans dvr balad.

nsanlarn hm din, hm d flsfy mnasibti dyidi.

gr bir nfr Molla Sdra flsfsini qbul etms, ona kafir demk olmaz. Qurann dediyini, ilahi klam qulaq ardna vurmaq kafirlikdir. Yni flsfi tfkkr qbul etmkl dini qbul etmk arasnda frq vardr. Amma ola bilr ki, Molla Sdra flsfsindki fikir Quran aysil st-st dsn. Bunun qbul olunmamas Qurana gr kafirlik sayila bilr.

Sxolostika flsfsinin yaratd ziddiyyt renesans dvrnd dinin v flsfnin meydandan xb z yerini tcrbi elmlr vermsin sbb oldu. 16-c srd Kopernikin, Keplerin v Qalileyin nzriyylri Aristotelin v Platonun fikirlrini alt-st etdi.

Bildiyimiz kimi, Aristotel fizika, mntiq v riyaziyyat elmlril yana flsfd d mhur alim idi. Bir alimin myyn bir sahd shvin gr onun btn nzriyylrini tamamil rdd etmk dzgn deyil. Aristotelin fizika sahsind etdiyi shvin sasn flsfsinin d shv olduu fikri yaylmaa balad. Renesans dvrnd msly shv yanald v din il flsf tamamil knarladrld. Kils d onlara qar yanl mvqe tutdu v alimlrin qtlin frman verdi. Dediyimiz kimi, din il flsfnin qarlndan doan btn shvlr kilsnin boynuna qoyuldu. Bel bir raitd bunlardan daha thlkli bir cryan, humanizm cryan yarand v Allahn varl tamamil knara qoyuldu v guya insana hmiyyt artd!

52

Tuba Kermani

() Sz balamaq v Peymbrin (s) varlnn flsfsini bildirmk n n gzl v hatli sz linin () buyurduu klamdr. Peygmbr bestindn nc briyyt nadanlq,

itatsizlik iind idi v yeni bir rhmt mhtac idi. li () buyurur:

" " Allah-tala Mhmmdi (s) dnya hlini itatsizlikdn kindirmk v zndn vvlki peymbrlri tsdiq etmk n semidir ( Nhcl- bla, 62-ci mktub).

Bestdn ncki dnya btnlkl nadanlq, tssb, rhmsizlik, mqam tlb etmk, v xrafat aynas idi. Dnyann btn pislik v irkinliklrinin beiyi olan bu yerin ad rbistan idi. Fsad v pislik Hicaz bataqla evirmidi. Chalt v nadanlq rb dnyasn el hat etmidi ki, insanlarn yaay heyvanlardan da pis grnrd. Bu qarq vziyytd briyytin hyatnda yaradc din v ryi yanan rhbr ehtiyac duyulurdu. Bu rhbr heyvansift insanlar bataqlq v girdablardan sadt v kamala doru ynldrk tk Allaha iman nurunu qlblrin sadrd.

O dvrn cmiyytind olan oxlu fsadlar rhbr gndrmy ehtiyac yaradrd. El bir rhbr ki, imkan daxilind yriliklri azaltsn v aydn qanunlar tnzim etmkl ictimai ralar doru yolda i salsn.

Allah-tala Bqr sursinin 213-ci aysind buyurur:

" ".

"nsanlar tk bir mmt idi. Allah onlara mjd vern v xbrdarlq edn eymbrlr gndrdi, insanlar arasndak ixtilaflar ayrd etmk n onlar haqq olan kitab nazi etdi".

Hminin mbark hzab sursind deyilir:

53 "" Mhmmd sizlrdn kimsnin atas deyil. Lakin o, Allahn rsulu v peymbrlrin sonuncusudur.

Cahiliyyt dvrnn qarq vziyyti cmiyytin Peymbri-krm(s) olan ehtiyacna sbutdur

Cahiliyyt srinin zldiyi problemlr aadaklar :

1. Mharib, qeyri-sabitlik v btn bunlarn hamsnn balanc saylan nadanlq, yersiz tssubkelik, fqirlik v mqam tlb etmk idi. Cahiliyyt dvrnn qeyri-sabitliyi bard li () buyurur: Cahiliyyt aacnn meyvsi fitn v qarqlq idi. O dvrd insanlarn yemyi le, alt paltar qorxu v st paltarlar is qlnc idi.

2. Cahiliyyt dvrnd rb yarmadasnda qbil v tbqlr arasndak frqlr tyan edir v oxlu cinaytlr sbb olurdu. Varl kasba, rb qeyri rb, a qaraya . Bu msl cmiyytin dalmasna v nticd var-dvlt toplayanlarn hakimiyyt bana glmlrin sbb olurdu. Hr bir qbil zn baqa qbildn stn tuturdu. Bu amil, o zaman ba vern mhariblrin balca sbbi idi. Qbillr arasnda ixtilaf o yer atmd ki, Tanrlar da bir deyildi v hr qbil zn mxsus Allah v bt sitayi edirdi.

3. Cinsi fsad v namussuzluq rbistan yarmadasnda znn son hddin atmd. Camaat arasnda Zvatul-riyat adlanan nigah yayilmd v insanlar bu ml gr he utanmrdlar. zlrini hr bir xsin ixtiyarnda qoyan qadnlar bunu bildirmk n evlrinin damna bayraq vururdular. Bzi vaxtlar bu eytani nigahlardan uaglar dnyaya glirdi. Bu pis il mul olan qadnlar uan atasn tapmaq n iddialar v qiyaf tanyanlar bir araya gtirirdilr. Ua kim oxatsaydlar, uan atas o saylrd. Bzi vaxtlar pul v gc uan taleyini hll edirdi. Buna misal olaraq mr bin Asn anas Nabini misal gstrmk olar. Pis ilrl mul olan bu qadn sir drk Abdullah bin Cdan trfindn alnb azad edilmidi.

bu Lhb, myy bin Xlf, Hiam bin Meyr, bu Sfyan v As bin Vail onunla yaxnlq etdilr. Bir mddtdn sonra mr dnyaya gldi v onlarn hams mrin atas 54 olduqlarn iddia etdilr. mrin hamdan ox bu Sfyana oxamasna baxmayaraq anas onu mr Asa aid etdi, nki As ona ox maddi kmklr etmidi. bu Sfyan bu bard deyirdi: kk etmirm ki, mr mnim olumdur, nki mnim ntfmdn doulmudur".

4. Cahiliyyt srinin ox pis v murdar adtlrindn biri d uaqlar kasblq qorxusundan ldrmk idi. Onun n iyrnc formas qzlar diri-diri torpaa basdrmaq idi. Qz doularkn onu ya diri-diri torpaa basdrrdlar, ya boynunu vurur, ya da dadan z aa atrdlar. Allah-tala Quranda bu eytani ml bel iar edir: "Onlara qadnlarnn qz dnyaya gtirdiklrini syldikd bu xbrdn zlri qaralar v onlar qm bryrdi. Bu xbri xalqdan gizldib z-zn bel deyrdi: Onu zillt v ba aag olmaqla saxlaym, yoxsa torpaq altnda gizldim".

5. Btprstlik: Cahiliyytd btprstlik ox yaylaraq znn kulminasiya nqtsin atmd. Hr qbilnin zn mxsus bt var idi v ona mxtlif killrd sitayi edirdi. Bu btlrin sayn 16000 bt yazrlar, onlardan 360- ilin gnlrinin say qdri ox mhur idilr. Bunlardan n mhur 9-u aadaklardr: Yvuq, Nsr, Yus, Bl, Vd, zza, Sva, Lat Mnat. Btlri mxtlif killrd da, dmir, taxta v yaxud smkdn dzldir, onun trafnda tvaf edir v qarsnda qoyun v dv qurbanlq edirdilr. Kb evi da v taxta btlrl doldurulmudu v onun trafnda(btlri tvaf etmk mqsdil) tvaf edirdilr.

6. Xrafat v mvhumatlq. Cahiliyyt dvrnn insanlar xrafata v fsanprstliy qrq olmudular. Bu iddiann sbutu n bir ne nmuny diqqt yetirin. Onlardan bzilri Kbni tvaf edrkn anadan glm lt olaraq fit v l alrdlar v bu vhi oyunu Allaha ibadt adlandrrdlar.

Qorxu v nigranl df etmkdn tr aadak vasitlrdn istifad edirdilr: Hr hans bir knd daxil olduqda xstlik v divlrdn qorxduqlar n kndin gircyind on df ek ssi xarrdlar. Bzi vaxtlar is bu ii boyunlarna tlk smy asmaqla yerin yetirirdilr.

ld azdqlar zaman kynklrini trsin geyinirdilr. Sfr zaman qadnlarnn xyantindn qorxduqlar n aacn gvd v ya budaindan ip asardlar, gr qaytdqda ip yerind olsayd, arxayn olurdular ki, qadnlar onlara xyant etmmidir. p alm olsayd, 55 qadn xyantd gnahlandrardlar. Uaglarnn dii dsydi, onu iki barmaqla gn doru ataraq deyrdilr: Ey gn, biz bundan yaxsn ver. Ua sa qalmayan qadn boyk bir xsin cnazsin ayaq basard. lan v ya qrb sancan xsin boynundan qzldan olan bzk yalar asardlar v inanrdlar ki, gr onun yannda mis v yaxud qalay olarsa, , mtlq lckdir. Bir xs ldkd onun ehtiramna qbrinin yannda bir dvni ox dhtli kild ldrb basdrardlar. Bu xrafat ar bir zncir kimi onlarn l-ayaqlarn zncirlmidi v onlar irli gedib nicat v tkaml atmaa qoymurdu. slam Peymbri (s) xrafatla iddtli mbariz apararaq onlarn mhtlrini al v tfkkrlrin hakim olan eylrdn pak etdi.

Hzrt li() znn qiymtli xtblrinin birind bel buyurur: Allah-tala Mhmmdi (s) el bir zamanda peygmbrliy sedi ki, camaat azn idi, fitn-fsad yolu il gedirdi.

Xdbinlik v nfsani istklr onlar hat etmidi. Chalt v nadanlqda qrq olmudular. Kdr v tinliklr iind zrdlr. Allah slam Peymbrini onlarn nicat n gndrdi, O da oxlu sy gstrmkl onlar nsiht edrk hikmt doru ynltdi.

Xatmiyytin flsfsi Grsn niy nbvvt bir ngty ataraq sona yetdi v srlr boyu davam etmdi? Bu sualn cavab cmiyytd ml gln raitdir. Yni o zamann cmiyyti znn yetkinlik dvrn keirirdi v bu smavi kitab thrifsiz qoruyub glck nsillr atdrmaq xsusiyytin malik idi v bellikl yeni bir peymbr ehtiyac qalmrd. Quran kamil bir rit kimi qorunub saxlanan yegan asimani kitabdr v Peymbr snnti d qorunub saxlanld.

ndi briyyt kamil ml proqram olan Quran ld etmkl elm v alimlrdn bhrln bilr. Bundan baqa Peymbr hkumtinin xsusiyytlri xatmiyyt n misal ola bilr. Peymbr Mdiny hicrt etdikdn sonra ilk islam dvltini qurdu v bu hkumtin yaranmas n Mdiny gln qbil v heytlrdn beyt ald. O hzrt mhacir v nsar arasnda qardalq qdi balamaqla, slh raitind yaay tmin v 56 mscidi ictimai-siyasi ilrin mrkzi etdi. Sonra slam dnyaya yaymaq mslsi gndm gldi. Hqiqtd Peymbr hkumtinin bu xsusiyytlri v tnzimi briyytin dnyvi v axirt hyat n sistemli bir proqramdr. Burada hakimiyyt usullar, mumi fikr ehtiram (mvrt), qanuna rayt etmk, aydn v geni siyasi qurulu, qtiyyt v cat, dalt, xalqn drdlril tanlq v briyyt xidmt byan olunur.

Peymbrin siyast v cmiyyti idar etmsind qrar qbul edilrkn azlqlarn hquqlar aq-akar nzr alnr v glck nsillr n nigaranlga he bir sas qalmrd.

Htta qbul edilmi bu qrarlarda zamann tlblrin nec yanama da aydn grnr.

Peymbri krm(s) bu bard buyurur: "" "Alimlr peymbrlrin varislridirlr".

Bu gn d cmiyyt ictihaddan faydalanr. Hqiqtd demk olar ki, ictihad dinin hrktici qvvsidir.

Mhmmd (s) Allahn seilmi bndsi idi. Allah elm v mrifti Onun vcudunda qrar vermkl onu peymbrliy sedi. Onun vzifsi insanlar agah etmk, onlar nicat v dzly doru ynltmk idi. Peymbr briyytin ehtiyac olan eylri onda tapa bilcyi Quran gtirdi. Allah-tala Peymbri-krmi(s) peymbrlrin sonuncusu etdi.

Ntic Peymbri-krm (s) btn xlaq, zhd v tqva aynasdr. Onun varl islamn zmt v byklyn sbb oldu. Bu zmt srlr boyu davam edrk artmaqdadr.

md edirik ki, onun mbark nuru slam cmiyytinin zrin klg salacaq. Allah biz Mhmmdi (s), Onun dinini v rftarn dzgn drk etmyi nsib etsin!

DBIYYAT:

1. Qurani-Krim

2. Nhcl-Bla

3. Siqqtul islam Kuleyni, Usule-Kafi, birinci cild

4. Seyyid Cfr hidi, slam tarixi

5. Ustad Mthhri, Xatmiyyt

6. Aytullah Cfr Sbhani, Furue-bdiyyt, birinci cild 57

   

- :

- s . . , .

, , . , . , . - .

58 :

, , , . (9, 210) , . : (4, 43) . , .

, - , . - . , - . , , - ( ) : . , , .

(XIII) (XIV) 59 . , - . .

- . - .

. , .

, , , . , - - , .

, , :

- , , . (9, 101) , . , . 60 , , . - , . - .

- . , - .

:

(15, 291).

, .

, , , .

, :

   

- , .

, - . , , .

, :

... , , , . (9, 101) , . . , . - . , , . , , , , . , 62 . , , .

, - . ( , , , , 껅) , , , . .

, , (7, 60) .

, , . - () . , - (: 10, 18; 11, 69). ( ) , ( ) , , , .

, , (8, 178) .

, .

:

(: ) , .

63 , .

() .

- . (), , - , , . - , , , , .

. . 1 , - . . , , (5, 64-65).

   

. 1 - , (: 1, 274).

(5, 65).

, . , . , .

, , , . . .

:

, :

- , . (9, 92) () :

, , , ,

   

. (14, 59) - (), , . (6, 123). - (: 12, 55).

, - . . (-) 1 . . , . , , .

- , .

- , . . (-) . - (2, 34).

66 , , - .

:

, -, -, - . (9, 91) - , , :

-, , -, , , , , , . (9, 138) - , . .

- , (9, 93). , , .

, - , , , .

67 , () , , . , . ( ) , - . , , , , , . . 1 . . , (, , ), - . , , , , -

() . - . , , . . , , , - . . XX , . . , (: 7) (), , , (: 7) .

68 , . - , .

:

, - . (9, 89) . , 1946- (9, 89).

, , - . . - .

,

. , - , - .

XII (13, 157), , , . , , , , , . , . . , 69 . - .

- , .

(), , , . , , (3, 196). , , , , .

, , . . , .

, . .

() , .

- 70 - :

-, , , , , , - . (9, 38) , .

, . . , , , .

.

, , . , ( ) .

() , , :

   

. , , . , .

--, , , , . , , .

:

1. . - (), ., 1988.

2. .. , , 1965.

3. 1371

4. , . , 6 , I ., , 1996.

5. , . , , 1977.

6. . , - , I ., , 1976.

7. , . ( : .), , I ., , 1973.

8. , . ( : .), , II ., , 1973.

9. . -, , 1993.

10. . , , 3-4, 2001.

11. . . , , 1990

11.12. .. ( ) (III), , 1-4, 2002.

12.13. .. (XII- XIII), , 1984.

13.14. . - , , 1965 ( .).

14.15.. 1993 72

-

( ) - - , . . ,

. , , , . , , .

, - . .

- , , 73 , .

- , . , , , , . . , , , , 1.

, .

, .

:

) . . , .

, , .

) : , . , , .

) , ,

- . , , , ?

. . .33 74

) , () .

) , , , , (, ), - (, ) . - 1 .

. , ( - ), , . , : , , , .

, - .

, - 2.

, . . : , . . - ( ). . . 18-19-20.

. . .4.

75 . , . . , .

, . . . .

. . , . 1.

, : , 2.

. , . , .

: , , , 3.

. , . . 41-42.

. , . . 46-47.

- . - . .80 76 , .

:

) , , , , , ;

) , ;

) . . - .

, , .

. , . , . , , , ( - ) .

( ) , . 77 , . , 407- . 444-

. . , .

, - . , , . . .

, , .

. . , . .

. .

. , . .

78 , , .

: , .

, () . , . . .

.

:

1. , . . .

, , .

2. , : , .

, , . , .

79

3. ( ) , .

. . .

4. , . . .

.

.

5. , . , .

6. , , , .

7. , . .

.

8. , . , ( - ) .

.

: .

9. , .

10. , .

11. , .

80 . . .

. . . .

, , , . . - . . * .

, , , .

. - . . * 81 .

. - . - , , .

, , . , , . .

(.. 339- ) . , . .

, , , . , , 82 . , . .

. .

, . . , , . ( ) .

20, 16 4 , . , . . (.. 595- ), (724- ) (751 ) .

   

. .

, . , , , , .

, - .

( ) .

- . - , , .

: , , , . - - .

.

(.. 327- ), 84 (.. 327- ), , , (.. 322- ) .

(.. 309- ) .

, . , . , .

. , . . , (357-440) - ( ) (412- ), (425- ), (406- ), , (430- ) . (477- ),



Pages:   || 2 | 3 |
 >>  - .
:

: , , . , , , : ! , , , . , ...

" : , , " . . . ...

1 -2 " " &R , , 7070 , 1999 . Copyright Serge Laisk ? ? ? , , . . Copyright 1973-2017, Mykola Krasnostup All Rights Reserved. Copyright 2015 . All Right...

1501040 ' I, . ...

Ͳ Ͳ 2005, 4 1993 , ֲ : . 쳿 , - .-. , . . . ( )', . 쳿 , ...

- - 3  4  ...

: . 1: 8. http://www.1-kont.ru E-mail:Kontinent@1c-kont.ru : 1: 8 : , , : ...

FRENIC-Multi ( ) FRENICMulti. . ...

ߠ ߠ .. .. 2 Vi ...

-- 16 339 -- 29.08.2014. 205- . -- ...

nnjdnjdn : XVIII 1867 " 2011 910.4 63.2 33 u . . . 201 1 000 " (,". ISBN 978-5-91678-11...

( ), 9(17), 2012 www.sisp.nkras.ru 323.226 : ...

2006 . . , RGBY, % . 35,8 58,1%* 117,25 -0,28 .. 6,64 0,06 .. 67,3 9,5% . . RGBI, ...

"", 4 "" http://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=181403 : ; ; 2004 ISBN 5-699-06590-3 - ...

-3620 : DESAY! , . , , ...

: , , l l 10 : , , l l . /" " l " , 53 , ...

.. .. .. . " " - . 1984 ...

- . .. , : , , ..., - . .. ...

42. , 50 , . ...

17 2007 . 88 - .. "_" 2008 . ...

" " () "24" 2015 15 "01" 2015 ...

LLS-AF 20310 LLS-AF 20310 13 " " , 127055 . , . , . 68/70, . 1 .: 8-800-100-2442, 8-495-989-6220...

(1917 1923 .) . 1. . . 2. . . . 3. . . ...










 
<<     |    
2017 www.lib.knigi-x.ru - -

, .
, , , , 1-2 .