WWW.LIB.KNIGI-X.RU
БЕСПЛАТНАЯ  ИНТЕРНЕТ  БИБЛИОТЕКА - Электронные матриалы
 

Pages:   || 2 | 3 |

«КАРИМОВА М.Т., ММИНОВА Ф.М., СОИБОВ Ш.К. РОНАМОИ БУЕТИ УМУРИИ ТОИКИСТОН Душанбе – 2012 ББК 9292+65.261.3+65.9 (2 тоик) К-32 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К. ...»

-- [ Страница 1 ] --

КАРИМОВА М.Т., ММИНОВА Ф.М., СОИБОВ Ш.К.

РОНАМОИ БУЕТИ

УМУРИИ ТОИКИСТОН

Душанбе – 2012

ББК 9292+65.261.3+65.9 (2 тоик)

К-32

Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

Ронамои буети умурии Тои истон. – Душанбе, 2012. - 188 с.

к

ISBN 978-99947-920-4-7

© Шўъбаи Ташкилоти байналмилалии Институти «Љамъияти Кушода» Бунёди Мадад дар Тољикистон

Ронамои буети умурии Тоикистон

МУАДДИМА

Хонандаи гиром!

Ронамои буети умурии Тоикистон китобест, ки дар он равандои ташаккули буети мамлакат дар шакли оммафам шару эзо дода мешаванд. Зимнан, ин як нали одд дар бораи бует набуда, балки иттилоотест оид ба низоми бует, онунгузории бует, раванди бует, касри бует ва арзи давлат, сиёсати бует ва усулои иштироки аол дар раванди абули буети давлат ва буетои маалл.

умурии Тоикистон бо рои вусъат додани равандои демократ дар амаи соаои идоракунии давлат инкишоф меёбад. Дар айни ол ислооти маъмур бо дигаргунсозиои итисод робитаи зич дорад. Аз ин р, яке аз омилое, ки ба идоракунии самарабахши итисодиёт ва ислоотои гузарондашаванда таъсир мерасонад, аз ониби амаи иштироккунандагони идоракун дарк намудани моияти ин равандо, алалхусус моияти бует мебошад, зеро он воситаи муими сиёсати давлат ба шумор меравад. Саводнок дар соаи бует шарти зарурии расидан ба масадои ислоот ва устувории натиаои он буда, барои амаи зинаои амудии идоракун муим мебошад.



оло ба раванди бует вазоратои соав, ташкилотои амъият, мао оти худи- м доракунии маалл ва аол торафт бештар ва фаъолонатар алб карда мешаванд.

Дар оянда ин тамоюл инкишоф хоад ёфт, чунки барои буети аз нигои итимо одилона на фаат укумат, балки худи шарвандон низ масъул мебошанд. Оно дар ташаккули бует амчун андозсупорандагон иштирок намуда, амзамон истифодабарандагони хизматрасониои асосии итимоие ба исоб мераванд, ки аз ониби амон бует таъмин карда мешаванд.

Бинобар ин вазифаи асосии ронамои мазкур фамондани он аст, ки бует чист, он барои ч лозим аст, ч тавр таия, баррас, абул ва тасди карда мешавад, пулои давлат ба куо мераванд ва бует ч тавр ба аёти ар як шарванди алоида таъсир мерасонад. айр аз ин, китоб дар бораи он маълумот медиад, ки ч тавр ар як шарванди мамлакат метавонад ба раванди бует дар шар, деа ва умуман умур таъсир расонад.

Дар дастури мазкур дар шакли оммафам буети давлат, низоми бует, раванди бует ва наши ар кадоми мо дар ин раванд шар дода мешавад.

Бует воситаи тавонои сиёсиест, ки рушди мамлакатро муайян мекунад. абули аророи бует унсури удонашавандаи идоракунии давлат мебошад. Иштироки али омеа дар раванди бует имконият медиад, ки назорат ба сифати аророи оид ба бует абулшаванда ва ирои он зиёд намуда, масъулияти маомоти окимият дар таия ва ирои бует ба нафъи тамоми омеа баланд бардошта шавад.

4 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

БОБИ 1. БУЕТИ ДАВЛАТ ЧИСТ?

1.1. МАФУМИ «БУЕТ», ТАВСИФИ БУЕТИ ДАВЛАТ Бует воситаи беамтоест, ки на фаат ба идора на- Бори аввал бует, амчун шакли мудани молия, балки ба идора кардани сифати зиндаг ташкил ва сарф намудани маблаои низ ёр мерасонад. пулии давлат, дар Англия (сеяки охиБует нашаи молиявии амало барои оянда мебошад, ри асри ХVII) ва баъд дар Фаронса ки одатан барои як сол (соли тавим, молияв ё андоз) (охирои асри ХVIII) пайдо шуд. Ино аввалин мамлакатое мебошанд, ки тартиб дода мешавад, новобаста аз он ки сухан дар бораи к меравад – дар бораи шахс, оила ширкат, ташкилот тарибаи таияи буетро ор намуданд ва он дар асри ХIХ ба аксар ё давлат. Мо инро мехоем ё не, медонем ё не, бует бамамлакато пан гардид.

рои ар як одам муим аст, зеро амаи одамон дар аёти Бует (аз калимаи англисии «budget», аррзаашон таъсири онро ис мекунанд. маънояш «кисача», «халта») – активои Масади бует аз муайян кардан ё бао додан ба вори- пулие мебошад, ки ба хазинаи мамладоти (даромадои) пешбинишаванда ва дар амин асос кат ворид гардида, аз ониби укумати аз ба наша гирифтани хароото иборат мебошад. мамлакат тасди карда мешаванд.

Таия ва ирои бует имконият медиад, ки масъалаои Луати итисодии муосир буетро амчун "сумка"-е, ки эътибори расм зиёде ал карда шаванд. Асоситарини оноро номбар медорад, рихати эътирофшуда ё акунем:

булшуда, адвал ё ведомости дародидани он ки пуло аз куо меоянд ва ба куо мадо ва хароотои ягон субъекти мераванд; итисод барои фосилаи муайяни • тасим кардани захираои пул, дар хароотои ват маънидод мекунад.

худ боинтизом будан, зеро талабото бояд бо имкониятои молияв мувофиат кунанд;

• хубтар дарк намудани масъалаои молияв ва масъалаои сармоягузор.

Таияи буети давлат раванди эодие мебошад, ки тамоми масъалаои аёту фаъолияти давлатро дар бар мегирад. Дар аксари мамлакатои аон бует барои як сол абул шавад ам, ангоми таияти он амаи масадои миёнамлат ва дарозмлат ба назар гирифта мешаванд.

Дар вати муайян кардани даромадои бует на фаат ба манбаъои вое, нав ва пешомадноки даромад бао додан зарур аст, балки меъёрои барои бахши воеии итисодиёт сабуку бехатари андозоро таъмин кардан муим аст, то оно ба бахши истесолии итисодиёт имкон дианд, ки дар оянда пайваста инкишоф ёбанд. ангоми тасим намудани хароото дар баробари таъминоти молиявии вазифаю хизматои давлат инчунин масъалаои рушди дарозмлат тиби афзалиятои муарраршудаи милл баррас карда мешаванд. Аамиятнокии масъалаои бует талаб мекунад, ки ба муокимаи оно доираи васеи иштирокчиён алб карда шавад, аз ин р таияи буетро кори дастамъона номидан мумкин аст.

Аамияти калон доштани буетро чунин далел низ исбот менамояд, ки ар як давлати дунё буети худро дар шакли онун таия, мувофиа ва абул мекунад.

онун дар бораи бует муимтарин уати молиявии давлат аст, ки самтои асосии рушди онро дар соли оянда ва дар ояндаи миёнамлат муайян месозад. Он даромаду хароотои давлатро муттаид менамояд. Кор бо бует равандои багашагир, ирои минбаъдаи бует ва назорат ба нашаоро дар бар мегирад.

ами бует аз андозои амъшуда ва активои пулии ба хазинаи давлат воридшуда вобаста аст.

Маз тавассути буети давлат фондои марказонидашуда ва айримарка онидашудаи з маблаои пул ташкил намуда, истифода бурда мешаванд.

Бует системаи исоботди ва назоратро ба амалои укумат, маомот ва хизматчиёни он муаррар намуда, дар фаъолияти оно барои кам кардани хавфи коррупсия мадудиято ор мекунад.

Яъне, буети давлат сметаи даромаду харооти давлат барои давраи муайян, аксар ват барои як сол аст, ки бо нишон додани манбаъои воридшавии даромадои давлат ва самтои харооти маблао тартиб дода мешавад. Буети давлатиро укумат таия мекунад ва маомоти олии онунбарор тасди ва абул менамояд.

Ронамои буети умурии Тоикистон Душвории таияи бует на дар исобу китоби печдарпечи арифметик, балки дар мураккаб будани интихобу афзалшумориои дуруст, дар зарурати аз баъзе фикро даст кашидану ба баъзе фикро роз шудан аст. Бинобар ин бует амеша як навъ мусолиаю созишест дар байни талабото ва имкониято. Ба амин тари, ангоми таияи бует ба як атор саволои асос посух додан лозим меояд:

• Кадом захирао вууд доранду кадомашонро ба вууд овардан мумкин аст?

• ангоми тасими захирао ба чио диат додан лозим аст?

• Кадом короро худи озир аном додан зарур аст, кадомашонро ба фардо метавон гузошт ва аз кадомашон умуман даст кашидан мумкин?

• озир ч кор кардан лозим аст? Киро дастгир бояд кард ва к метавонад бе дасгир ам аз даи кор барояд?

• Аз захираои мавуда ч тавр истифода бояд бурд, то ки талаботи одамон хубтар онеъ гардонда шавад?

амаи ин саволо ва бисёр саволои дигар аз чунин онуни бунёдии итисод бармеоянд:

барои пурра онеъ гардондани амаи талаботои сершумор пул ама ват намерасад. Агар ба забони одд гем, укумат барои иро намудани амаи он корое, ки ба наша гирифтааст ва амаи он корое, ки аол аз вай итизор аст, на пули коф дораду на вати коф. Илова бар ин, диати худро ба алли масъалаои дар аиат муим ва мубрам равона кардан лозим меояд.

ама гуна укумат бояд мувофии нашаи оилонаи амалиёт кор кунад. Ин ба он дилпур месозад, ки амаи корои муимтарин иро хоанд шуд, корои таъил бошанд, дар навбати аввал иро карда мешаванд. Ва ин нашаи оилонаи амалиёт бует аст, ки барои давраи муайяни ват, барои ояндаи наздик бо ифодаи пул, яъне бо забони захираои над тартиб дода мешавад.





Вууд доштани нашаи ани имконияти худсариоро мадуд менамояд. Он дарааи шаффофият ва масъулияти амалои укуматро баланд мебардорад ва ани нишон медиад, ки бо маблаои мавуда ч бояд кард. Пинон кардани хароотои беасос ва дигар онунвайронкунио душвортар мегардад.

Нокифоягии нисбии маблао ба он бурда мерасонад, ки ангоми таияи бует мабур мешавед аз ягон чиз ба фоидаи чизи дигар даст кашед (агар барои ягон хароот маблаи бештар удо карда шавад, барои харооти дигар мабла кам мемонад). Ин маънои онро дорад, ки аамиятнокии нисб ва таъилияти нисб бояд доимо бо якдигар муоиса карда шаванд. Масалан, агар барои нафаа аз ри пиронсол ё барои сууртаи итимо маблаи бештар удо карда шавад, барои мактабо, беморхонао ё манзил барои камбизоато мабла кам мемонад. Ин на фаат ба вазорато ё соаои фаъолият дахл дорад, балки дар дохили вазорато низ чунин олат рй доданаш мумкин аст.

Сохтори буети давлат хусусиятои миллии худро дорад ва аз дарааи инкишофи итимоию итисодии давлат, сохти маъмурию удудии он, принсипои амалкарди системаои итисод ва омилои дигар вобаста мебошад.

–  –  –

Расми 1.1. Тавсифи буети давлат 6 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

Буети давлат механизми азнавтасимкунии захирао бо усулои зерин ба шумор меравад:

- ташаккул додани фонди буетии мамлакат (асосан аз исоби иссаудокунио аз даромади субъектои хоагидор (шахсони уу ва вое), музди кори коргарону хизматчиёни бо усули кироя коркунанда, фоида аз фаъолияти соибкор, рента, фоизпулио);

- амалисозии хароотои бует дар чаорчбаи таъминоти молиявии соаи бует ва татбии сиёсати итимоии давлат, танзими рушди соао ва минтааои мамлакат (расми 1.2).

–  –  –

Расми 1.2. Азнавтасимкунии захирао тавассути бует Маблаои зиёди молияв тавассути бует мегузаранд, он ба ташаккули нишонди андаои му имтарини итисод ва молиявии зерин бевосита таъсир мерасонад: ами истесол, сармоягузорио, даромадои аи, сати бекор, бузургии массаи пул, дарааи меъёрои фоиз, урби асъор.

1.2. СОХТИ НИЗОМИ БУЕТИИ УМУРИИ ТОИКИСТОН Низоми давлатии молияи умурии Тоикистон муносибатои зерини молиявиро дар бар мегирад:

• низоми буети давлат;

• арзи давлат;

• фондои масадноки давлат.

Яке аз ниодои (институтои) муимтарини давлат низоми бует ба шумор меравад.

Мами буетои амаи сато, ки барои танзими равандои итисодию итимо ба манфиати тамоми омеа имконият медиад, низоми бует номида мешавад.

онунгузории бует санадои меъёрии ууии амалашон дарозмуддат (масъалаои танзимкунандаи муносибатои ууии бует) ва ктомуддат, инчунин санадои ар сол аз нав баррасишавандаро дар мегирад (расми 1.3).

Асоси меъёрии ууии низоми буетии умуриро онунои Т, шартномао ва созишномаои байналмилал, маълумотномаю дастуруламалои гуногун ташкил медианд (ниг. ба замимаи 1).

Низоми буетии умур ба принсипои зерин асос меёбад:

• ягонагии низоми бует;

• мустаилияти буето;

• пурраг;

• баробарии буето;

• саеии буето;

Ронамои буети умурии Тоикистон

–  –  –

Расми 1.3. Сохтори умумии онунгузории буетии умурии Тоикистон • самаранокии истифодаи маблаои бует;

• натианокии истифодаи маблаои бует;

• таъиноту масаднокии маблаои бует;

• ошкории бует (ниг. ба замимаи 2).

Низоми Буети давлатии умурии Тоикистон аз ду сат иборат аст: ба сати якум буети умурияв ва буети фондои масадноки давлат ва ба сати дуюм буетои маалл дохил мешаванд (расми 1.4).

–  –  –

Расми 1.4. Системаи буети давлатии умурии Тоикистон 8 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

Буети умурияв фонди пулиест, ки барои амалисозии чорабиниои умумиумур таъин гардидааст.

Буети фондои масадноки давлат фондои маблаои пулие мебошад, ки аз исоби даромад ё дар шакли иссаудокун аз намудои мушаххаси воридот ташкил ёфта, барои ирои масадои фондо истифода бурда мешаванд. Дар умурии Тоикистон чунин фонд Фонди сууртаи итимо ва нафаа мебошад, ки барои татбии ууои конститутсионии шарвандон ба таъминоти нафаав ва итимо таъин гардидааст.

Ба буетои маалл буетои вилояти мухтори Кистони Бадахшон ва шару ноия ои он, вилоято, шаро ва ноияои тобеи вилоят, шари Душанбе ва ноияои он, шаро ва ноияои тобеи умур, амоатои шарако ва деао дохил мешаванд (расми 1.5.).

Буети давлат барои соли молиявии навбат ва ду соли минбаъда тартиб дода мешавад.

Соли молияв ба соли тавим мувофи буда, аз 1 январ то 31 декабр давом мекунад.

Буети давлат дар шакли онуни умурии Тоикистон дар бораи Буети давлатии умурии Тоикистон барои соли навбатии молияв абул карда, аз ониби Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон бо пешниоди укумати умурии Тоикистон тасди карда мешавад.

Нишондиандаои буети давлат аз ри гурбандии бует дар давоми ду соли баъди соли молиявии навбат бо арори Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон маъул дониста мешаванд.

Буети фондои масадноки давлат ба буети давлат дохил намуда, амзамон бо абули онуни умурии Тоикистон дар бораи Буети давлатии умурии Тоикистон барои соли молиявии навбат баррас ва тасди карда мешавад.

Буетои маалл аз ониби маомоти ироияи мааллии окимияти давлат тартиб дода, аз ониби маомоти намояндагии мааллии окимияти давлат дар шакли санадои меъёрии уу абул карда мешаванд.

–  –  –

Расми 1.5. Сохтори минтаавии буетои мааллии умурии Тоикистон 1.3. ГУРБАНДИИ БУЕТ ЧУН ШАКЛИ ТАИЯ ВА ИРОИ БУЕТ Гурбандии бует ба гуро удо намудани даромаду хароо ва манбаъои маблагузории касри бует мебошад, ки барои таия ва ирои буети сатои гуногуни низоми буети давлатии Тоикистон истифода бурда мешавад.

Ронамои буети умурии Тоикистон Гурбандии бует аамияти калон дорад, зеро бо масадои зерин истифода бурда мешавад:

• барои таия, тасди ва ирои бует;

• назорат ба удо кардан ва истифода бурдани маблаои бует;

• таъмини иёспазирии нишондиандаои буетои амаи сато;

Гурбандии бует ба принсипои зерин асос меёбад:

– пурраг (амаи иштирокчиёни раванди буетиро дар бар мегирад);

– ягонаг (барои амаи иштирокчиёни раванди бует ягона мебошад);

– мувофиати амдигар (рамзои гурбандии бует набояд амзамон намуд ои гуногуни амалиётои раванди буетиро инъикос намоянд).

Гурбандии бует ягона мебошад ва ангоми таия, тасди ва ирои буетои уму ияв р ва маалл, фондои давлатии масадноки бует ва айрибует, маблаои айрибуетии ташкилотои бует истифода бурда мешавад.

Низом ва тартиби гурбандии буетии даромаду харооти давлатиро Вазорати молияи умурии Тоикистон таия ва тасди мекунад.

Гурбандии бует фаслои зеринро дар бар мегирад:

• гурбандии даромади буети давлат;

• гурбандии хароот;

• гурбандии манбаъои маблагузории касри буети давлат.

Гурбандии даромад ба гуро удо намудани даромади буетои амаи сатои системаи бует мебошад, ки бо санадои онунгузории умурии Тои истон муайян карда мешак вад.

Даромадои бует аз иати сохтор ба даромадои умум, гранто ва трансферто (интиоли пул) тасим карда мешаванд (ниг. ба замимаи 3). Даромадои умум дар навбати худ аз даромадои ор ва асос иборатанд. Ба даромадои ор даромадои андоз ва айриандоз дохил мешаванд.

Рйхати даромадои андоз ва айриандозиро онунгузории умурии Тоикистон муаррар мекунад.

Кодекси андози умурии Тоикистон шарто ва расмиёти иссаудокуниро аз ри андозои умумидавлат ва маалл муайян намудааст:

1. АНДОЗОИ УМУМИДАВЛАТ:

1) андози даромад аз шахсони вое (андоз аз даромади шахсони вое);

2) андоз аз фоидаи шахсони уу;

3) андоз аз арзиши иловашуда;

4) аксизо;

5) андози итимо;

6) андози замин;

7) андоз аз истифодабарандагони аъри замин;

8) андоз аз истифодабарандагони роои автомобилгард;

9) андозе, ки тиби низоми соддакардашуда пардохта мешавад;

10) андози ягона барои истесолкунандагони масулоти кишоварз;

11) бои гумрук ва дигар пардохтои гумрук;

12) бои давлат;

13) андоз аз фурш (нахи пахта ва алюминийи аввалия);

14) андози адди аал аз даромадо;

15) андоз аз масулоти коркарди моло;

16) дигар пардохтои атмии умумиумурияв.

2. АНДОЗОИ МААЛЛ:

1) андоз аз амволи айриманул;

2) андоз аз соибони воситаои налиёт;

3) андоз аз фурши чакана;

4) дигар пардохтои атмии маалл.

10 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

Ба даромадои айриандоз даромадое мансуб мебошанд, ки аз исоби ино ба даст омадаанд:

• моликият ва фаъолияти соибкор (масалан, даромад аз хусусигардонии амволи давлат ё аз лотореяои пулию мол);

• андозо ва пардохтои маъмур (масалан, пардохти хизматои хадамоти системаи иозатномадиии маомоти корои дохил ва пардохти боои давлат);

• аримао ва азоо (масалан, маблаои ситонидашуда аз шахсоне, ки барои зарари расондаашон ба корхона, ташкилот, муассиса гунагор мебошанд);

• дигар даромадои айриандоз.

Даромадои асос аз фурши ино ба даст меоянд:

• активои сармоявии асос (масалан, аз фурши биноо ва иншоото, техника ва таизоти корхонао ё дигар активои асосие, ки моликияти давлат мебошанд);

• захираю маводои стратег (масалан, аз фурши захираои алла ё сзиш ор);

в • активои айримодд (масалан, аз фурши объектои моликияти зен- иозатномао (литсцензияо ва патенто, навовариои техник ва технолог);

Трансфертои асосие, низ ки барои пшондани хароотои асос ворид гардидаанд, ба даромадои асос дохил мешаванд.

Гурбандии буетии хароото одатан бо тафсил баррас карда мешавад.

–  –  –

Гурбандии функсионалии хароот гурбандии харооти буетои амаи сатои системаи бует аз ри соао ва зинаои идоракун мебошад. Дар матбуот бештар амин намуди гурбандии буетии хароот чоп мешавад.

–  –  –

Расми 1.7. Моддаои асосии хароот аз ри гурбандии функсионал Ронамои буети умурии Тоикистон Дар чаорчбаи ар як банд аз ри гурбандии функсионал (масалан, сектори окимияти давлат ва идоракун, маориф ё тандуруст) харооти пардохти музди менат ва мукофот, иссаудокун аз оно; харидани молои канселяр ё дигар молои хоаг, пардохти харооти сафарои хидмат; пардохти хизматои коммунал; нигодор ва таъмири биноо ва таизото;

пардохти хизматои алоа; маблагузориои асос амал карда мешавад.

Тиби гурбандии итисод хароото ба намудои зерин тасим мешаванд:

Хароотои ор – ин як исми хароотои бует мебошад, ки фаъолияти ории ма о- моти окимияти давлат ва идоракунии маалл, муассисаои буетиро таъмин мекунад ва барои дастгирии дигар сатои системаи буети давлат ва соаои алоидаи истесолот дар шакли додани дотатсияо, субвенсияо ва субсидияо истифода бурда мешавад.

Хароотои асосии бует як исми хароотое мебошанд, ки фаъолияти инноват ион с ва сармоягузориро таъмин менамоянд. Ба хароотои асос ино дохил мешаванд:

хароотое, ки мувофии барномаои тасдишудаи сармоягузор барои маблагузории шахсони ууии амалкунанда ё нав ташкилшуда таъин гардидаанд;

маблаои пулие, ки ба шахсони уу ба сифати кредит барои маблагузории рушд дода мешаванд;

хароотое, ки бо таъмири асос ва харидани воситаои асос алоаманд мебошанд;

хароотое, ки ангоми амалисозии оно амволи дар моликияти мувофиан умурияв ва коммунал буда зиёд мешавад;

хароотои дигаре, ки мувофии гурбандии итисод ба хароотои асос амро карда шудаанд.

арзди бо нигодории маблаои пардохт – исми харооте, ки ба арзди, хиз ат- м расон ва пардохт намудани дадориои арз, пардохтои фоиз аз ри оно, аз ум а ба ирои кафолатои окимияти давлат ва маалл равона шудаанд (ниг. ба л расми 1.8).

Аз ри гурбандии итисод маблаи харооти бует бояд бо маблаи харооти бует аз ри гурбандии функсионал баробар бошад.

Гурбандии идоравии хароот тасими харооторо ба тасимкунандагони асос ва тасимкунандагони маблаои бует, дар доираи буети оно бошад, мувофии ба моддаои масаднок ва намудои хароот пешбин мекунад Гурбандии барномавии хароот – ба гуро тасим намудани хароото аз ри тартиби муаррарнамудаи барномао ва зербарномао (чорабинио). Чунин намуди гурбанд ангоми тартиб додани буето бо усули барномав-адаф истифода бурда мешавад.

Мо ањои а о :

–  –  –

Расми 1.9. Сохтори зинагии гурбандии идорав Ронамои буети умурии Тоикистон БОБИ 2.

ДАРОМАДУ ХАРООТОИ БУЕТИ

ДАВЛАТИИ УМУРИИ ТОИКИСТОН

2.1. СОХТОРИ ДАРОМАДО ВА САМТОИ ХАРООТИ БУЕТИ ДАВЛАТ То соли 2007 дар амаи маолао ва исобото оид ба буети давлат маблао мувофии сатои системаи бует баррас мешуданд.

Аз соли буетии 2007 сар карда, захираои Барномаи сармоягузории давлат, маб аои л арзгирифташуда (кредитои албнамудаи давлат) ва маблаои махсуси ташки отои бует л низ бевосита ба ами буети давлат дохил карда мешаванд. То ин ват маблаои мазкур амзамон бо маблаои бует баррас намуда, ба ами умумии маблаои буети давлат дохил карда намешуданд.

Ба амин тари, ами буети давлат таркибан аз исоби маблаои зерин ташаккул меёфтаг шуд:

• даромадои ор ва гранто (буето мувофии сатои системаи бует);

• барномаои сармоягузории давлат;

• заёмои давлат;

• маблаои махсуси ташкилотои бует (расми 2.1.) Агар дар давраи солои 2001-2006 да о аду харорм отои бу ет назар ба ММД ба исоби миёна 1,2% зиёд шуда бошад, пас соли 2007 якбора 10% зиёд гардид.

Расми 2.1. Даромаду хароотои буети давлатии умурии Тоикистон, % нисбати ММД

–  –  –

ачмои мами масулоти дохил (ММД) ва буети давлат бо якдигар алоаманд мебошанд. Афзоиши фаъолиятнокии итисод ба афзоиши воридшавии андоз ба бует таъсир мерасонад. Маблагузории буетии ор ва асосии соаои итисод ба ниго доштан ва зиёд намудани имкониятои рушди итисод мусоидат мекунад. Маблаои буети давлатии умур дар байни маомоти марказ ва мааллии омият тасим карда мешаванд.

ДАРОМАДОИ УМУМ ВА ГРАНТОИ БУЕТ.

Дар ами умумии буети давлат иссаи зиёдтарин ба даромадои умум ва гранто, ки аз ри се категорияи калон ташаккул меёбанд, рост меояд:

• Даромадои андоз;

• Даромадои айриандоз;

• Гранто.

–  –  –

САМТОИ ХАРООТИ БУЕТИ ДАВЛАТИИ УМУРИИ ТОИКИСТОН

Соаои итимо, комплекси сзишворию энергетик ва инфрасохтори налиёт чун пештара соаои афзалиятнок – гирандагони маблаои бует ва донор ба шумор мераванд. Дар айни ол маблаои махсус бештар дар соаи итимо ташаккул меёбанд ва хар карда мешаванд, арзои давлат бошанд (аз умла кредитои умурии Халии Чин), бештар ба рушди комплекси сзишворию энергетик ва инфрасохтори налиёт равона карда мешаванд.

–  –  –

Харооти буети давлат аз ри гурбандии итисод хароотои ор ва асосиро тавсиф менамояд. Хароотои ор дар соли 2010-ум 67% даромади тамоми буети давлатиро ташкил доданд.

Дар онун дар бораи буети давлат як атор моддаои харооте удо карда мешаванд, ки оноро сариват маблагузор кардан лозим аст ва оно набояд дар сурати пайдо шудани 16 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

проблемаи камшавии воридот ба бует ихтисор карда шаванд. Оно моддаои, ба истило, «имоянашуда» ба шумор мераванд.

Соли 2010 ба моддаои имоянашудаи хароот ино дохил мешуданд: музди менат, пулудокун барои сууртаи итимо, стипендия, нафаа, кмакпулио, пардохти убронпул ба аол (адвали 2.3.).

адвали 2.3.

Моддаои имояшудаи буети давлатии умурии Тоикистон дар соли 2010,%

–  –  –

иссаи нафаа дар ами умумии интиоли мабла ба аол хеле зиёд аст ва пардохти онро Агентии Давлатии сууртаи итимо ва нафаа амал мекунад Кадом омило ба бует таъсир мерасонанд?

- Равандои таваррум;

- Тайирёбии (зиёдшав ё камшавии) фаъолияти соибкор, рушди соибкор дар минтаа;

- Тайирёбии меъёрои андоз, амъ шудани андозо ва боо;

- Тайирёбии нархо дар бозорои молии аон;

- Тайирёбии дарааи музди менати кормандони бует, нафаа, кмак улио ва дигар п пардохто дар чаорчбаи ифзи итимоии аол.

–  –  –

укумати умурии Тоикистон бо масади нармтар намудани оибатои брони молиявии аон ба бует аз ри манбаъои алоидаи даромад дар давоми нимсолаи якуми соли 2009 як атор ислоо даровард. Аз умла, онуни умурии Тоикистон «Дар бораи ворид намудани тайирото ба Кодекси андози умурии Тоикистон» аз 19 майи соли 2009 (№525) абул карда шуд, ки дар он бо масади дастгирии молиявии давлат ва баланд бардоштани нери итисодии молистесолкунандагони ватан ва содиркунандагон, инчунин бетар намудани вазъияти молиявии корхонаои саноат бо рои сабук намудани вазнинии андозо меъёри андоз аз фоида (барои бонкои тиорат ва дигар шахсони уу) ва ААИ (аз 20% то 18%) кам карда, адди гузариш ба низоми соддакардашудаи андозбанд баланд бардошта шуд.

Ронамои буети умурии Тоикистон Бо масади ирои исми харооти бует укумати умурии Тоикистон дар бораи кам кардани хароотои асос арор абул намуд. Умуман, буети тасдишудаи давлат бинобар 10% кам карда шудани даромадо дар давоми соли 2009 ба андозаи 9,7% ихтисор карда, амаи барномаои итимо ва интиоли маблао (трансферто) ба ноияои дотатсиявии умур дар шакли аввала ниго дошта шуданд.

2.2. ДАРОМАДУ ХАРООТИ БУЕТИ УМУРИЯВ

Дар низоми буети давлатии умурии Тоикистон буети умурияв мавеи махсусро ишол менамояд. Соли 2010 иссаи буети мазкур 69,4% даромади буети давлатиро ташкил дод.

Манбаъои асосии воридот ба буети умурияв:

• Даромадои андоз;

• Даромадои айриандоз;

• Манбаъои айрибует.

Даромадои андоз ва даромадои айриандоз даромадои буети умуриявиро ташаккул медианд.

Даромадои андоз аз исоби андозои умумидавлат, ки рйхат ва андозаи оноро онунгузории умурии Тоикистон муайян мекунад, ташаккул меёбанд.

Даромадои айриандоз аз исоби ино ташаккул меёбанд:

• даромадо аз хизматои пулакие, ки маомоти окимияти давлат ва муассисаои буетии тобеи ин маомот мерасонанд;

• даромадои Бонки миллии Тоикистон ва инчунин корхонаои давлат аз ри меъёрои тасдикардаи онунгузории умурии Тоикистон;

• даромадо аз фурши захирао ва манбаъои этиётии давлат, фоизо аз депо ито з ва сармоягузор, дивиденто аз активои молияв;

• иорапул барои истифодаи амволи давлат;

• воридшавии маблаое, ки ба фоидаи давлат бо тартиби азодиии иноят ва маъмур ситонида мешаванд;

• воридшавии маблао аз манбаъои дигаре, ки санадои меъёрии уу манъ накардаанд.

Ба манбаъои айрибует даромадои зерини ба буети умурияв воридшаванда тааллу доранд:

• гранто ва даромадои дигари ройгон аз шахсони уу ва вое, ташкилотои байналмилал, укуматои мамлакатои хори;

• маблаое, ки аз исоби исоббаробаркуниои байниамдигарии буетои уму ия рв ва маалл ташаккул ёфтаанд;

• маблаое, ки аз истифода ва фурши амвол ворид шудаанд, инчунин аз арзои дохил ва беруние, ки берун аз даромадо, амчун манбаи маблагузории касри бует истифода бурда мешаванд.

исми зиёди даромадои буети умурияв аз исоби андозо ташаккул меёбад.

Расми 2.4. Сохтори воридот ба буети умурияв (соли2010) 18 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

Дар чаорчбаи буети умурияв хароотои умумидавлат амал карда мешаванд.

Масалан, харооти намудои зерини фаъолият аз буети умурияв маблагузор мегардад:

• таъмини фаъолияти дастгои марказии окимияти онунгузор, ироия ва судии умурии Тоикистон;

• амал намудани фаъолияти байналмилал, таъмини молиявии ирои созишномаои байналмилал ва созишномао бо ташкилотои молиявии байналмилал, амко иои р байналмилалии фаранг ва илмию иттилоотии маомоти ироияи окимияти давлат, ки ангоми абул намудани онуни умурии Тоикистон дар бораи Буети давлатии умурии Тоикистон барои соли молиявии навбат муайян карда шудаанд;

• мудофиа ва таъмини амнияти давлат, айр аз хароотое, ки тиби арори маомоти ирояи мааллии окимияти давлат барои амин масадо иро карда мешаванд;

• тадиотои бунёд ва дастгирии пешрафти илмию техник;

• дастгирии давлатии инфрасохтори дорои аамияи умумидавлатии налиёт ва сзишворию энергетик;

• барномаои умумидавлатии рушди кишоварз ва таъмини амнияти озуавор;

• харооти дорои аамияти умумидавлат барои муофизати табиат ва ифзи муити зист;

• бартараф намудани оибатои вазъиятои фавулодда ва офатои таби;

• ташаккул додани моликияти умурияв ва маблагузории муассисаои тобеи маомоти окимияти давлатие, ки ба моликияти давлат мансуб мебошанд;

• хизматрасонии арзи давлат;

• уброни хароотои фондои давлат ва фондои масаднок барои пардохти нафаао ва кмакпулио, дигар пардохтои итимо, ки мувофии онунгузории умурии Тоикистон бояд аз исоби буети умурияв маблагузор карда шаванд;

• пурра кардани захираои давлатии металлои иматбао ва сангои имматбао, захираи моддии давлат;

• гузарондани интихобот ва раъйпурсио;

• барномаои умумидавлатии сармоягузор;

• таъмини ирои аророи маомоти окимияти давлат, ки ба зиёд гардидани харооти бует ё кам шудани даромади бует оварда расондаанд;

• таъмини ваколатои алоидаи давлат, ки ирои оно ба зиммаи сати дигари окимият гузошта мешавад;

• дастгирии молиявии окимияти маалл;

• исоботи расмии омор;

• хароотои дигар.

2.3. ДАРОМАДУ ХАРООТИ ФОНДОИ МАСАДНОКИ ДАВЛАТ

Даромадои фондои масадноки давлат аз исоби манбаъои зерин ташаккул меёбанд:

• андозо ва пардохтои махсус, масаднок ва атмие, ки онунгузории умурии Тоикистон муаррар намудааст;

• пардохтои ихтиёрии шахсони уу ва вое;

• маблаои буети давлат;

• даромад аз фаъолияти соибкорие, ки фонди дахлдор ба сифати шахси уу амал менамояд;

• даромадои дигаре, ки онунгузории умурии Тоикистон муаррар намудааст.

Даромадои фонди масадноки давлат – Буети сууртаи итимо ва нафаао дар буети давлатии умурии Тоикистон барои соли молиявии навбат алоида аз ри меъёрои муаррарнамудаи онунгузории умурии Тоикистон ба назар гирифта мешаванд.

амъовар ва назорат ба пардохтои атм ба буети фондои масадноки давлат аз ониби Кумитаи андози назди укумати умурии Тоикистон амал карда мешавад.

Маблаои Буети сууртаи итимо ва нафаао барои ба даст овардани масадои муайяннамудаи онунгузории умурии Тоикистон, ки бо имкониятои буети фонди мазкур мувофи буда, бо онуни умурии Тоикистон дар бораи буети давлатии умурии Тоикистон барои соли молиявии навбат тасди шудаанд, истифода бурда мешаванд.

Ронамои буети умурии Тоикистон 2.4. ДАРОМАДУ ХАРООТОИ БУЕТОИ МААЛЛ Даромадои буетои маалл аз даромадои андозу айриандоз, инчунин аз воридоти мабла аз исоби андозу пардохтои танзимкунанда иборат мебошанд.

Ба даромадо аз андоз дохил мешаванд:

• андозои маалл ва дигар пардохтои атм ба буети маалл, ки феристи оноро онунгузории умурии Тоикистон муайян намудааст;

• даромад аз андозу пардохтои танзимшаванда барои буетои маалл мувофии тартибе, ки онун дар бораи Буети давлат барои соли навбатии молияв муаррар кардааст, удо карда мешавад;

• бои давлат, ба истиснои бои давлатие, ки мувофии онун дар бораи Буети давлат барои соли навбатии молияв ба бути умурияв ворид карда мешавад.

Хусусиятои андозои маалл:

• рйхати оноро Кодекси андози умурии Тоикистон муайян намудааст;

• дар Кодекси андози умурии Тоикистон меъёрои ниоии имконпазири андоз ои маал муайян карда шудаанд. Ин маънои онро дорад, ки маомоти мааллии л окимият метавонанд дар минтааи худ масъалаи кам кардани меъёри ин андозоро баррас намоянд;

• амаи ин андозои амъоваришуда пурра ба буетои маалл ворид мешаванд.

Хусусиятои андозо ва воридоти танзимшаванда:

• рихати оноро Кодекси андози умурии Тоикистон муайян намудааст;

• дар Кодекси андози умурии Тоикистон меъёрои андозои танзимшаванда муайян карда шудаанд, яъне маомоти окимияти маалл наметавонанд дар минтааи худ меъёрои ин андозоро аз нав дида бароянд;

• воридот аз ри ин андозо дар байни буетои умурияв ва маалл тасим карда мешаванд, дар асоси таносубе, ки барои амон соли молияв тасди шудааст;

• таносуби тасими воридот аз ин андозо бо назардошти хусусиятои минтааи мушаххас бо онуни Т дар бораи буети давлат барои соли молиявии навбати дар байни буетои умурияв ва маалл муайян карда мешавад, яъне таносуби тасими маблао тайир ёфта метавонад.

Ба даромадои айриандозии буетои маалл ино дохил мешаванд:

• даромад аз буети умурияв, ки дар шакли кмаки молиявии беподош (дотатсия), мусоидати молияв (субвенсия), арзи бует ё дар шакли дигар ба буети маалл ворид мешавад;

• иорапулии истифодаи моликияти маалл;

• даромад аз хизмати пулакие, ки маомоти ироияи мааллии окимияти давлат, ташкилотои идории бует мерасонанд;

• воридоти мабла аз дигар манбаъое, ки санадои меъёрии ууии умурии Тоикистон манъ накардааст, аз умла аримао, пеня ва фоизо барои риоя накардани дадориои шартномав, барарор намудани зарари дар натиаи вайрон кардани интизоми молияв ба буетои маалл расонидашуда;

• даромад аз манбаъои айрибует, гранто ва дигар воридоти ройгон аз шахсони уу, вое ва ташкилотои баналмилал.

Буетои маалл ба аол наздиктар буда, ба амаи оно дахл дорад. Ч тавр барои ч истифода шудани маблаои буети маалл аз бисёр иат дараа ва сифати аёти амаи шарвандонро муайян мекунад. Ба амин тари, буети минтаа рихати оддии хароото набуда, балки барои маблагузории муассисаои мааллии итимоию фаранг, мактабо, кдакистоно, нигоубини кчао ва биноо хизмат мекунад.

Дар чаорчбаи буетои маалл хароотои нигодор ва рушди муас исаои маалл с маблагузор карда мешаванд:

• таъмини фаъолияти маомоти мааллии окимияти давлат;

• таъмини фаъолияти маомоти худидоракунии шарако ва деао;

• ташаккули моликияти коммунал дар маало ва идоракунии он;

• ташкил ва таъмини функсияо ва инкишофи муассисаои маориф, тандуруст, фаранг, варзиш ва тарбияи исмон, матбуоти давр ва нашрияо, муассисаои дигар;

20 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

–  –  –

Расми 2.5. Ташаккули ами умумии маблао мувофии мами буетои мааллии умурии Тоикистон дар соли 2010 • рушди хоагии манзилу коммунал;

• сохтмони роо ва нигодории роои дорои аамияти маалл;

• ободон ва кабудизоргардонии маало;

• ташкили истифода ва коркарди партовои маиш;

• ташкили хизматрасонии налиёт ба аол ва муассисаое, ки ба моликияти коммунал дохил мешаванд ё дар ихтиёри маомоти окимияти маалл мебошанд;

• ифзи табиат дар маало;

• ирои барномаои масадноки маомоти окимияти маалл;

• хизматрасон ва пардохти арзи окимияти маалл;

• интиоли маблао (трансферто) ба аол;

• гузаронидани интихобот ба маомоти мааллии намояндагии окимияти дав ат;

л • маблагузории хароотои дигар, ки аамияти маалл доранд ва аз ониби маомоти мааллии намояндагии окимияти давлат мувофии гурбандии буети ум урии Тоикистон муайян карда мешаванд.

–  –  –

Бахши итимоии хароотои бует яке аз бахшои калидии рушди муттасили мамлакат мебошад, ки метавонад умуриро ба масадои стратегии рушд наздик кунонад. Вазъияти бахши итимо дар афзалиятои умумии маблагузории буети давлат устувор мемонад. иссаи бахши итимо дар сохтори хароотои буети давлат дар солои 2007 ва 2010 мувофиан 33% ва 40,5%-ро ташкил кард, ё 9.0% ва 10,9% нисбати ММД. Ва дар соли 2011 низ бахши мазкур яке аз гирандагони асосии маблаои давлат ба шумор меравад.

–  –  –

Маблагузории низоми маориф. Харооти давлат барои низоми маориф 4,8%-и ММД-ро ташкил медиад (с. 2010).

Маблагузории буетии низоми тасилоти томактаб ва миёнаи умум аз маблаои буетои маалл, маблагузории тасилоти касб бошад, бештар аз маблаои буети умурияв амал карда мешавад.

–  –  –

Яке аз тайиротои муиме ки солои охир дар низоми маориф рй дод, гузариш ба усули маб агузории меъёрии сарикас мебошад. Ин имконият дод, ки худи мактабо афзалият оял шонро асоснок намуда, харооторо ба наша гиранд.

Хароотои бует барои низоми маориф дар ин самто амал карда мешавад:

• ирои барномаои давлат:

- сохтмон, азнавсоз ва таъмири мактабо;

- компютерикунонии муассисаои тасилоти умум;

22 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

–  –  –

- омзиши забонои рус ва англис;

- таия ва чопи китобои дарс.

• такими моддию техникии мактабо, гармитаъминкунии автономии оно, таъминоти техникии араёни таълим.

Низоми маориф ам тавассути механизмои бует ва ам бо алб намудани маблаои доноро ва маблаои айрибует (маблаои худи системаи маориф, ки аз исоби расонидани хизматои пулак ба даст меоянд) маблагузор карда мешавад.

Маблагузории низоми тандуруст. Хароотои давлат барои низоми тандуруст нисбати ММД 1,4%-ро ташкил медиад (с. 2010). Таъминоти захиравии тандуруст бештар дар ихтиёри маомоти мааллии идоракун мебошад. Идоракун ва, мувофиан, маблагузории марказои махсусгардондашуда ва муассисаои тандурустии дорои аамияти умурияв бошад, дар ихтиёри маомоти идоракунии умуриявист (адвали 2.9.).

Хароотои бует барои низоми тандуруст, ки тавассути барномаои давлат амал карда мешаванд, пеш аз ама ба рушди ташхис ва ор намудани технологияои нави муосир, бетар намудани вазъи хизматрасонии тибб, танзими хизматрасонии тибб ва санитарии давлат ва хусус, рушди соаи дорусоз, аз умла аз исоби истифодаи гиёои шифобахш ва дигар сарватои табиии умур нигаронида шудаанд.

–  –  –

исми зиёди маблагузории низоми тандуруст дар чаорчбаи маблаои расм аз исоби бует таъмин карда мешавад (расми 2.7. ).

Маблагузории низоми сууртаи итимо ва ифзи итимо. Дар давоми солои охир укумати мамлакат дар соаи ифзи итимоии аол ариб 10 барномаи давлат, 2 нашаи миллии амалиёт ва як атор лоиаоеро абул намуд, ки ирои оно дар 5 - 10 соли наздик пешбин гардидааст. Оно ба ислооти системаи ифзи итимо, аз умла таъмини нафаа, шули аол, бетар намудани сифати хизматрасониои итимо ба оилаои камбизоат ва баланд бардоштани сати зиндагии аол нигаронида шудаанд.

Ронамои буети умурии Тоикистон Расми 2.7. Манбаъои асосии маблагузории низоми тандурустии умурии Тоикистон (с. 2010), % Хароотои буети умурияв барои соаи сууртаи итимо ва ифзи итимоии аол асосан аз хароот барои маблагузории барномаои гуногуни нафаав, субсидияо ба имтиёздорон барои хизматои коммунал, кредито барои оное, ки аз минтааои хавфнок кчонда шудаанд, кмакои моддии яккарата, иловапулио ба нафааи иштирокчиён ва маъюбони анги Бузурги Ватан ва субсидияо ба имтиёздорон барои барои истифодаи бар ва газ иборат мебошанд.

Хароотои маомоти мааллии окимият барои соаи сууртаи итимо ва ифзи итимоии аол пардохти убронпулиоро ба аол (барои истифодаи бар ва газ, ба талабагон аз оилаои камбизоат ва.) ва кмакпулиои яккаратаро (пулди ба шарвандоне, ки аз офатои таби зарар дидаанд) пешбин мекунанд.

Буети Фонди ифзи итимоии аол (ФИА), ки аз ониби Агентии Давлатии сууртаи итимо ва нафаао идора карда мешавад, барои пардохти нафаао пешбин шудааст. Агентии Давлатии сууртаи итимо ва нафаао ба сохтори Вазорати менат ва ифзи итимоии аолии умурии Тоикистон дохил мешавад ва фаъолияташро бо дастгирии техникии шабакаи намояндагиои Амонатбонк дар амаи минтааои мамлакат амал менамояд.

Соли 2009 буети кмаки итимо 10 млн. доллари ИМА-ро ташкил мекард, ки ин 0,2% ММД

Тоикистонро ташкил медод. Хароотои давлат барои барномаои асосии кмаки итимо:

убронпулио барои истифодаи бар ва газ 4,87 млн. долл. ИМА ё 0,10% ММД Тоикистон ва убронпулио ба оилаои камбизоат 2,86 млн. долл. ИМА ё 0,06% ММД Тоикистон. Инчунин аз ониби укумат барои расонидани кмак ба шахсоне, ки ба ои муимии зист баргаштанианд, ба бует ариб 900 аз. доллари ИМА гузаронда шудааст.

Бояд айд кард, ки аз 1 январи соли 2011 дар ду ноияи Тоикистон орикунии пилотии кмаки итимоии суроав ба оилаои камбизоат барои пардохти убронпул ба аол барои истифодаи увваи бар ва газ ва пардохто ба мактаббачагон аз оилаои камбизоат сар шудааст.

–  –  –

БОБИ 3.

БАРОБАРИИ (МУВОЗИНАТИ) БУЕТО

3.1. КАСР ВА БАРЗИЁДИИ (ПРОФИСИТИ) БУЕТ Яке аз принсипои асосии бует баробарии он мебошад. Аз як тараф, амаи даромадо бояд ба манфиати одамони дар амон минтаа зиндагикунанда истифода бурда шаванд. Аз тарафи дигар, хароотои ба наша гирифташуда бояд бо даромадо мувофиат кунанд.

Ирои бетарини буети давлат – ин пурра бо даромадо пшондани хароото ва ба вууд омадани баияи маблао, яъне барзиёдии даромад аз хароот. Баияи бавуудомадаро у умат метавонад, масалан, барои пеш аз млат пардохт намудани арзо ё дар олатои к айри ашмдошт истифода барад.

ч Вале хеле кам ами даромад ва хароот бо ягдигар мувофиат мекунанд. Даромадои бует аз хароотои он ё бештаранд ё камтар.

–  –  –

Агар хароот аз даромад зиёд бошад, касри бует, агар даромад аз хароот зиёд бошад, барзиёдии бует ба вууд меояд.

Касри бует – ин зиёдшавии хароот назар ба даромад аст, маблаест, ки давлат наметавонад аз манбаъое, ки дар асоси онуно ташаккул меёбанд, ё аз маблаое, ки аз андозсупорандагон гирифтан мумкин аст, пшонад.

Касри бует метавонад дар рафти ирои бует (масалан, дар мавриде, ки агар даромад камтар ворид шавад ё дар давоми сол зиёд намудани хароото лозим омада бошад) ва дар рафти таияи лоиаи бует (ин асдан зиёд кардани хароот аз даромад аст ва дар ин маврид манбаъои пшондани касри бует пешак муайян карда мешаванд) пайдо шавад.

Дар буети калон чунин олат кам дида мешавад, аммо дар мамъ каср ба зиёд гардидани арзи давлат ё пурра маблагузор нашудани дадорио дар назди аол бурда мерасонад.

Каср фаъол ва айрифаъол мешавад. Касри фаъол дар натиаи зиёдшавии хароот, касри айрифаъол бошад, аз сабаби кам шудани андозо ва воридоти дигар дар натиаи суст шудани рушди итисод ё пардохтои нопурра ба вууд меояд. Касри устувор ва бисёри бует аз брони брони бует, зарурати ислооти исмати хароот, ташаккули системаи прогрессивии андоз, тасими дурусти хароот ва даромадо дар байни буетои умурияв ва маалл шаодат медиад.

Тиби арзёбии Хазинаи байналмилалии асъор, касре, ки аз 3% ММД зиёд аст, ташвишовар дониста мешавад.

Касри бует аз исоби вомбаргои (заёмои) давлат, воридот аз хусусигардонии амволи давлат, арзои берун пшонда мешавад.

Нишондиандаи вазъи итисодии ар як мамлакат мидори касри бует ва арзи давлат аст. Дарааи мътадили касри бует касре мебошад, ки аз 3% ММД зиёд нест. Нисбати андозаи арзи давлат чунин дараабанд вууд дорад: то 25% -и ММД – арзи кам, то 60% – арзи мътадил, то 80% - зиёд, бештар аз 80% - арзи аз ад зиёд.

26 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

Сабабои касри бует бисёранд, ба монанди:

• кам шудани ами истесол (ин боиси воридоти нопурраи андоз ба бует мегардад);

• дар гардиш зиёд шудани пул бо рои эмиссияи (баровардани) пулои «хол» (ин боиси болоравии нарх ва мувофиан афзоиши хароот мегардад);

• зиёдшавии хароото барои барномаои итимо;

• инкишоф ёфтани бахши соягии итисод (соибкории ба айд гирифтанашуда);

• зиёд гардидани хароотои айриистесол, изофанавис, дузд ва.

ои шуба нест, ки касри бует ба атори чунин категорияои «манф»-и итисод, ба монанди таваррум, брон, бекор, муфлис дохил мешавад, вале дар баробари ин он унсури удонашавандаи системаи итисод ба шумор меравад. Илова бар ин, бе оно системаи итисод обилияти худро барои пешрав ва рушд гум мекунад. айд кардан лозим аст, ки бекасрии бует аломати итисоди солими мамлакат ба шумор намеравад.

Сиёсати итисодии давлат оё бе касри бует вууд дошта метавонад? Бале. Лекин бо ёрии касри бует давлат метавонад таъсири авасмандкунандаро ба итисод амон ват расонад, ки дар ин ват итисод ба ин бештар ниёз дорад. Бинобар ин касри бует асосан омили дар тарибаи аон эътирофшудаи сиёсати андоз ва бует ба исоб меравад.

онунгузории умур удудои нобаробарии буеторо чунин муайян кардааст:

• Оид ба буети умурияв:

Мами касри буети умурияв аз мами маблагузории бует ва харооти пардохти арзи давлат зиёд шуда наметавонад;

Ба манбаъои маблагузории касри буети умурияв мансубанд:

а) манбаъои дохил;

- арзое, ки укумати умурии Тоикистон аз муассисаои арз бо асъори милл мегирад;

- вомбаргои (заёмои) давлат, ки дар шакли коазои иматнок бо асъори милл аз ониби укумати умурии Тоикистон бароварда мешаванд;

- арзои бует, ки аз сатои болоии системаи буети давлатии умурии Тоикистон гирифта мешаванд;

б) манбаъои берун:

- вомбаргои (заёмои) давлат, ки дар шакли коазои иматнок бо асъори хори аз ониби укумати умурии Тоикистон бароварда мешаванд;

- арз аз кишварои хори, бонку ширкато, ташкилоти байналмилалии молияв ва айрирезиденто, ки бо асъори хори гирифта мешавад.

• Оид ба буетои маалл:

• Хароотои ории буетои маалл аз даромадои умумии ин буето зиёд буда наметавонанд;

• Касри буетои маалл дар мамъ аз 2% ами даромади оно бе назардошти кмаки молияв аз буети давлатии умурии Тоикистон зиёд буда наметавонад.

• Воридот аз манбаъои маблагузории касри буетои маалл тано барои маблагузории хароотои сармоягузор равона карда мешавад, маблагузории хароото барои хизматрасон ва пардохти арзи маомоти мааллии окимият манъ аст.

онунгузории умурии Тоикистон рихати моддаои харооти буетиро, ки аз ри ин оно ами маблагузориро кам кардан мумкин нест, муайян намудааст. Ино моддаои, ба истило, имояшудаи хароот мебошанд. Ба оно хароот барои пардохти музди менат ва иссаудокуниои кордиандагон, нафаао ва кмакпулио, стипендияо ва убронпулио тааллу доранд.

Касри буети умурии Тоикистон (маълумоти мухтасари таърих) Таназзули итисод дар аввало ва миёнаои солои 90-ум ба пайдошавии муш илиои к нав сабабгор шуд: дастгирии давлатии гурои алоидаи аол, алли масъалаои айри чашмдошт, равона кардани саъю кшиш ба самтои нави фаъолият. Оно зиёд кардани хароото, абули барномаои нав ва зарурати эътироф намудани дадориои навро талаб мекарданд.

Дар марилаи аввали давраи гузариш хеле кам кардани кмакои молиявии давлат (субсидияо) барои молои истеъмол, инчунин ихтисор намудани сар оя узор ва кмакои мг Ронамои буети умурии Тоикистон молиявии ройгон (дотатсияо) ба корхонаои камдаромад имкон дод, ки маблаои зиёди бует сарфа карда шаванд.

Даст кашидан аз субсидияи молои истеъмол дар як ват бо ташкили системаи суроавии пардохти кмакпулио сурат мегирифт. Ин проблема яке аз проблемаои душвортарин ба шумор меравад. Сарфи назар аз он ки хароотои давлат барои таъминоти итимо ва суурта дар Т доимо меафзуданд, аммо самаранокии истифодаи оно анз ам айрианоатбахш буд, пеш аз ама барои он ки дар байни пардохтои итимо ва дарааи аиии этиёи гирандагони оно робитаи ав вууд надошт.

Бо вууди ин касри бует бо мондан гирифт, таваррум бошад, дадориои пешинаро беурб гардонда, ба алли худи мушкилио, ки ба оно маблаои бует равона карда мешуданд, мусоидат накард, бинобар ин вазъият дар соаи молияи давлат тано вазнинтар гардид, маблао беуда сарф шуда, натиаи дилхо надоданд.

Дар нимаи аввали солои 90-ум касри буети умур аз дарааи удуд (3%-и ММД) якчанд маротиба зиёдтар гардид. Бо вууди ин андозаи касри бует бо миёси эмиссияи пул ва суръати таваррум мувофиат мекард.

Расми 3.2. Касри буети умурии Тоикистон, % нисбати ММД Бинобар ин укумат кам кардани касри буетро бо рои зиёд намудани даромад, ихтисор кардани хароот ва алб намудани кредито самти афзалиятноки сиёсати бует донист.

Дар давраои гуногуни рушди умур усулои гуногуни алли проблемаои бует истифода бурда мешуданд:

- дар нимаи якуми солои 1990-ум касри калони бует ариб пурра бо кредитои Бонки милл маблагузор карда шуд. Ин дар навбати худ суръати таваррумро тезонд ва он дар соли 1995 ба 2100 фоиз расид. Фаат дар соли 1998 истифодаи ин усули пшондани касри бует атъ карда шуд.

Расми 3.3. Касри (барзиёдии) буети давлатии умурии Тоикистон, % нисбати ММД 28 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

- дар солои минбаъда (дар нимаи солои 90-ум) проблемаи касри бует аз умла бо кам кардани ами маблаи умумии хароотои давлат дар ифодаи вое ал карда шуд (субсидияо барои масулоти аллаг, ки соли 1995 ариб 10% ММД-ро ташкил медод, инчунин харооти музди менат кам карда шуданд).

Солои охир касри бует ангоми тасдии бует аз 1%-и ММД зиёд нест, дар рафти ирои бует бошад, зиёдшавии даромад назар ба хароот таъмин карда мешавад. Соли 2010 барзиёдии (профисити) Буети давлат 1,3%-и ММД-ро ташкил дод.

3.2. МУНОСИБАТОИ БАЙНИБУЕТ БО МАСАДИ ТАЪМИН НАМУДАНИ БАРОБАРИИ БУЕТОИ МААЛЛ Робитаои мутаобилаи алаои системаи бует тавассути механизми муносибатои байнибует амал карда мешаванд.

Муносибатои байнибует интиол додани маблаои пулиро аз буетои боло ба буетои поён ва баръакс пешбин менамоянд. Ба баробарии буето амон ват ноил гардидан мумкин аст, ки агар хароото бо даромадо мувофиат кунанд.

–  –  –

Расми 3.5. араёни байнибует Ронамои буети умурии Тоикистон

Муносибатои байнибует бо ино алоаманд мебошанд:

1. кмаки молияв ба буетои минтаав (субвенсияо, дотатсияо, арзои бует);

2. таносуби тасимоти даромадо аз андоз аз ри сатои системаи бует;

3. исоббаробаркуниои байниамдигар (расми 3.4).

Самтнокии араёни байнибует, яъне додугирифт дар байни буето бо муносибатои байниамдигарии буетои боло ва поён алоаманд мебошад (расми 3.5.) Барои таъмин намудани баробарии буетои ноияои тобеи умур, вилоятои Суд ва Хатлон, вилояти мухтори Кистони Бадахшон ва ш. Душанбе Вазорати молияи умурии Тоикистон тадбиро меандешад, барои таъмини баробарии буетои шару ноияои тобеи вилоят бошад, мувофиан раёсатои молияи вилоят.

Кмаки молияв. Барои расондани кмаки молияв ба буетои минтаао аз буети умурияв дар шакли субвенсия маблао удо карда мешаванд.

–  –  –

Расми 3.6. араёни кмаки молияв ба буетои маалл аз буети умурияв Вилояти Суд аз буети умурияв субвенсия нагирад ам, аз буети вилоят ба баъзе ноияои вилоят кмаки молияв расонда мешавад.

–  –  –

Расми 3.7. араёни кмаки молияв ба буетои маалл аз буети вилоят Нарасидани даромадои андоз ва даромадои айриандоз барои пшондани ха оотои р буетии минтааои умур аз исоби додани субвенсияо уброн карда мешавад (расми 3.8.).

Дар худи раванди муайян кардани имконияти расондани кмаки молияв – субвенсияо аз буети боло (барои вилоят – буети умурияв ва барои ноия – буети вилоят) ба буетои мааллии минтааои мушаххаси умур унсури сиёс ой дорад. Зеро то оози соли молияв ал кардан зарур аст, ки ба буети кадом минтаа ч адар кмаки молияв расондан лозим аст.

Агар ин масъала нисбати ноияои тобеи умур, вилоятои Хатлон ва Суд ва вилояти мухтори Кистони Бадахшон дар сати Вазорати молияи умурии Тоикистон ал карда шавад, пас дар марказои вилоят ами субвенсияоро дар сати маъмуриятои ноияои ин вилоят муайян мекунанд.

30 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

–  –  –

Вазни иёсии аз ама бештари падохтои субвенсион дар буетои ВМКБ ва ноияои минтааи Рашт мушоида карда мешавад (адвали 3.1.) Дар соли 2010 43 ноияи умур субвенсия мегирифтанд: аз 12 ноияи тобеи умур 9 ноия (айр аз Роун, Турсунзода ва исор), аз 14 ноияи вилояти Суд 5 ноия (Айн, Ашт, онч, Кистони Мастчо, Шаристон), аз 24 ноияи вилояти Хатлон 22 ноия (айр аз ноияои Сарбанд ва Данара), амаи 7 ноияи ВМКБ.

АНДОЗО БА КУО МЕРАВАНД? иссаудокунио аз андозои умумидавлат ба буетои дахлдор дар асоси ино амал карда мешаванд:

1) меъёро ва маблаои иссаудокун аз андозои танзимшавандаи умумидавлат ба буетои умурияв ва маалл;

Ронамои буети умурии Тоикистон 2) рихат ва ами андозои умумидавлатие, ки ба буети умурияв вобаста карда шудаанд;

3) рихат ва ами андозо ва боои мааллие, ки ба буетои маалл вобаста карда шудаанд.

Меъёрои иссаудокун аз андозои умумидавлат ба буетои маалл то оози соли молияв, баъд аз муайян намудани нишондиандаои харооти буетои дахлдор исоб карда мешаванд. Ин меъёро ар сол дар онуно дар бораи буети давлат барои соли молиявии навбат сабт карда мешаванд.

оло ариб амаи андозои асосии умумидавлат дар байни алаои системаи бует мувофии меъёрои иссаудокун аз нав тасим карда мешаванд (расми 3.9.).

–  –  –

Расми 3.9. Андозои умумидавлатие, ки метавонанд дар байни буетои умурияв ва маалл тасим карда шаванд Дар вилояти Хатлон, ВМКБ ва исми зиёди ноияои тобеи умур амаи андозои танзимшаванда дар ами пурра ба буетои маалл гузаронда мешаванд.

Ба буетои ш. Душанбе, вилояти Суд ва як атор ноияои тобеи умур як исми баъзе андозои умумидавлат мувофии меъёро удо карда мешаванд (адвали 3.2.).

–  –  –

исоббаробаркуниои тарафайн дар мавридои зерин гузаронда мешаванд:

• ангоми тайир ёфтани пешгии (зиёд ё кам шудани) даромад ё хароот;

• ворид намудани тайирот ба тасимоти семоаи (кварталии) даромад ё харооти буетои поён.

арзои бует. Барои пшондани тафриаои муваатии хазинавии байни даро адо ва м хароото, ки дар буетои минтаао дар давраои алоидаи сол ба вууд омадаанд, аз буети умурияв арз додан мумкин аст. Млати пардохти арзо одатан дар доираи соли ор муаррар карда мешавад.

Ронамои буети умурии Тоикистон БОБИ 4.

РАВАНДИ БУЕТ ДАР ТОИКИСТОН

Ч ТАВР БА РО МОНДА ШУДААСТ?

4.1. МАРАЛАОИ БУЕТ Ё Ч ТАВР БУЕТ БА ОНУН ТАБДИЛ МЕЁБАД Маралаои бует аз амалои пайдарпай ва аз амдигар вобастаи маомоти окимият оид ба таия ва истифодаи рихати даромаду харооти давлат иборат мебошанд.

Раванди бует ниоди марказии онунгузории бует ба шумор меравад. Тиби онунгузории умурии Тоикистон, раванди бует «фаъолияти маомоти давлат, ма о оти ироияи м мааллии окимияти давлат ва дигар иштирокчиёни араёни бует оид ба таия ва баррасии лоиаи буето, фондои масадноки давлат, тасди ва ирои оно, инчунин оид ба назорати ирои буето мебошад, ки тавассути санадои онунгузор ба танзим дароварда мешаванд».

Раванди бует, раванди бефосилаи ар сол такроршавандае мебошад, ки зинаои зеринро дар бар мегирад:

–  –  –

4.2. ТАИЯИ ЛОИАИ БУЕТ Маралаи асосии раванди бует, ки дар он имконияту ниятои буетсозии мамлакат асоснок карда мешаванд, таияи лоиаи буети давлат мебошад. Маз дар амин марала анбаву самтои мушаххасе, ки оноро дар рафти ирои бует ба назар гирифтан зарур аст, муайян карда мешаванд. Барои муайян кардани имконияту ниято як атор уату маводои зарур таия карда мешаванд.

Лоиаи буети давлат бо назардошти дурнамои рушди итимоию итисодии умурии Тоикистон, дар асоси бузургии исоботи буети заминав, афзалиято ва самтои нави сиёсати давлат дар давраи банашагирии бует таия карда мешавад.

Буети заминав - нишондиандаи исоб барои ташаккули бует, ки самтои асосии хароот, лоиа ва барномаоеро дар бар мегирад, ки маблагузории оно дар солои гузашта шуръ гардида, хароот барои афзалиято ва самтои нави сиёсати давлат ба оно дохил нестанд.

Афзалиято ва самтои нави сиёсати давлат дар давраи банашагирии бует дар асоси Паёми Президенти умурии Тоикистон ба Малиси Олии умурии Тоикистон, уатои барномавии стратегии абулгардидаи Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон ё тасдинамудаи укумати умурии Тоикистон муайян карда мешаванд.

34 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

–  –  –

Лоиаи бует дар давраи банашагирии бует амасола бо роои зерин таия карда мешавад:

• анисозии нишондиандаои солои якум ва дуюми давраи банашагирии бует;

• илова кардани нишондиандаои соли сеюми давраи банашагирии бует.

араёни таияи буети давлат аз ду марала иборат мебошад (расми 4.3. ва ниг. ба замимаи 5).

36 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

айд кардан зарур аст, ки бо гузаштан ба банашагирии миёнамлати бует тамоми араёни таияи лоиаи буети давлат ба дараае сифатан тайир ёфт, ки зарурати аз нав дида баромадани онунгузории ор ва абул намудани онуни нав «Дар бораи молияи давлатии умурии Тоикистон» ба миён омад.

араёни таияи лоиаи буети давлат имрз ч гуна аст?

Масъулият барои таияи лоиаи буети давлат ба зиммаи Вазорати молияи умурии Тоикистон гузошта шудааст. Он барои ин дар аввали сол тавими бует ва дастуруламали ташаккул додани лоиаи Буети давлатиро тартиб дода, ба маълумоти вазорату идораои соав ва маомоти мааллии окимияти давлат мерасонад. амзамон Вазорати молия дар асоси пешгии макроитисодии Вазорати рушди итисод ва савдои умурии Тоикистон барои се соли оянда ва пешгиои Бонки миллии Т оид ба таваррум ва урби асъор барои се соли оянда лоиаи нишондиандаои асосии буетро (ами даромад, хароот, сати касри бует) таия мекунад.

–  –  –

Дар назар бояд дошт, ки на фаат ММД, балки сати нархо низ тайир меёбад, бинобар ин ММД-и номинал (ами истесол ва истеъмолро бо нархои ор ифода мекунад) ва ММД-и вое (ММД-и номинал, ки бо нархои доим ифода ёфтааст) исоб карда мешаванд.

Маралаи дигар кори бевосита бо ар як вазорату идораи соав (тасим унандаи асок сии маблаои бует) мебошад. ар кадоми оно ба Вазорати молия афзалиятои буетии миёнамлати бахшои худро пешниод мекунад. Дар рафти баодиии якоя афзалиятои бует интихоб намуда, буетои заминав ва мами хароотои нави ар як соа муайян намуда, ниоят тасимоти ибтидоии маблаои бует ба бахшо аном дода мешавад. Ин маралаи баоят муими тайёр мебошад, ки натиаои он ба арзёб ниёз доранд – нишондиандаои таияшудаи бует ва тасимоти пешниодшавандаи маблаои бует бо стратегияи умумии укумати умур то кадом андоза мувофиат мекунанд ва тадбирои сиёсати давлатиро инъикос менамоянд? Чунин арзёб аз ониби Комиссияи буетии укумати умурии Тоикистон, ки ба он Сарвазири мамлакат робар мекунад, аном дода мешавад.

Баъди нишондиандаои буетиро баррас кардан ва маъул донистани Комиссияи буетии укумати умурии Тоикистон Вазорати молияи умурии Тоикистон адои ниоии охиринро ба маълумоти вазорату идораои соав мерасонад, то ки оно дар навбати худ зерадои ниоии хароотои буетии худро муайян намуда, ба маълумоти муассисаои тобеашон расонанд.

Вазорату идораои соав нашаои стратегии худро ани карда, дархостои бует тартиб медианд ва ба Вазорати молия пешниод менамоянд.

Ронамои буети умурии Тоикистон Маомоти ироияи мааллии окимияти давлат лоиаои буетои мааллиро оид ба даромаду хароот мувофии гурбандии бует ба Вазорати молияи умурии Тоикистон пешниод мекунанд.

Лоиаои пешниодшудаи буетои маалл бояд маълумотои зеринро дар бар гиранд:

• нишондиандаои даромаду хароот барои соли молиявии навбат ва давраи миёнамлат;

• рихати маблаои талабкардашавандаи дотатсияо ва субвенсияое, ки аз буети умурияв удо карда мешаванд.

Нишондиандаои харооти буети маалл аз ри бахшо (фаслои гурбандии функсионал) барои соли навбатии молияв ва ду соли минбаъдаи он бо тасимкунандагони асосии маблаои буети умуриявии дахлдор, ки барои муайян кардани (таия намудан ва гузаронидани) сиёсати давлат дар бахшои соаи бует масъул мебошанд, мувофиа карда мешаванд.

Дар олати ани намудани нишондиандаои макроитисод дар раванди таияи буети давлат Вазорати молияи умурии Тоикистон уу дорад, ки ба нишондиандаои буети давлат исло ворид намояд.

Сипас Вазорати молияи умурии Тоикистон лоиаи буети давлатиро тартиб дода, онро бо амаи вазорату идораои соав ва маомоти мааллии окимияти давлат муокима намуда, ислоои зарур ворид карда, лоиаи онуни умурии Тоикистон дар бораи Буети давлатии умурии Тоикистонро барои соли навбатии молияв бо мактуби тавзеотии он таия намуда, мами пурраи уаторо барои баррас ба укумати умурии Тоикистон пешниод мекунад (ниг. ба замимаи 7).

Шарти муими раванди муваффаонаи бует риояи тавими бует мебошад. Он аз амаи иштирокчиёни раванд талаб мекунад, ки моияти ин мафум, суботи таърихии он, муттасилии технолог, млатои мувофи ва таъилии таия, тасди ва ирои буетро дарк намоянд.

Тавими бует мами давраои пайдарами гардиши бует мебошад, ки амасола ва сариват будани буетро таозо менамояд. Кай? – Чунин аст саволи асосии раванди бует, ки дар амаи маралаои калону хурди он боро такрор меёбад. Ч? Ч тавр? Бо кадом масад?

- Ин саволо ва саволои дигари ба ино монанд барои тавими бует аамияти дуюмдараа доранд. Дар муддати чанд ват, ба кадом млат – мана талаботои асосии тавими бует.

Бинобар ин кор дар муассисаи бует баисобгирии ании ватро талаб мекунад, худи муассиса бошад, бояд мактаби омзиши хизмати давлат гардад.

–  –  –

Сабабои асосии гузариш ба банашагирии миёнамлати хароотои давлат:

Зарурат ва кафолатои маблагузории идомаёбандаи барномаои давлатии рушд, ки зиёда аз як сол тл мекашанд;

Зарурати вобастакунии боэътимоди барномаои рушд бо захираои молиявие, ки барои ирои оно заруранд;

Зарурати муттаидсозии идоракун ва банашагирии захираои молиявии дав ат; л Зарурати баланд бардоштани сати пешг ва шаффофияти раванди бует.

Тавсифои асосии банашагирии миёнамлати хароотои давлат:

Доираи амал – миёнамлат – 3 сол;

Хусусияти банашагир – тайирёбанда, ар сол аз нав дида баромадани он то абули буети давлатии ор;

Воситаи баланд бардоштани пешгишавандагии бует ва самаранокии харо отои давлат;

Воситаи муттаидсозии захираои дохил ва берун, аз умла сармоягузор дар як баста (пакет);

Шароити зарур барои ор намудани муносибатои барномав нисбати сиёсати даромадои давлат ва хароотои давлат.

Раванди татбии банашагирии миёнамлати бует дар умурии Тоикистон аз соли 2007 марала ба марала ооз гардид. Дар он бахши итимо, ки амаи намудои асосии хизматои итимоиро (маориф, тандуруст, ифзи итимо) дар бар мегирад, ба сифати бахши «пилот»

удо карда мешуд.

Аз умла бахши маориф ба сифати бахши пилот бо сабабои зерин интихоб карда шуд:

• хароот барои маориф афзалияти асосии даррозмлати рушд ба исоб меравад ва он дар СМР ва СПК-и миёнамлат сабт карда шудааст;

• стратегияи тасдишудаи дарозмлати миллии рушди маориф (СМРМ) вууд дорад, ки афзалиятои дохилибахширо муаррар карда, дигаргунсозиои заруриро дар ин бахш муфассал тавсиф менамояд;

• хароот барои маориф аз ри гурбандии функсионал бахши калонтарини харо оти давлатиро ташкил менамояд.

укумат бахши маорифро, чун яке аз самтои асосии афзалиятноки хароотои давлат, ба сифати бахши тарибавии таияи барномаи якуми хароотои миёнамлат ва татбии усули умумибахшии муайянсозии сиёсати буетии соа дар доираи адди ниоии умумии хароотои миёнамлати давлат интихоб намуд.

Барномаи миёнамлати хароотои давлат барои соаи маориф иноро пешбин мекард:

Ронамои буети умурии Тоикистон

–  –  –

• таияи стратегияи мамии маблагузории соаи маориф, ки маблаудокуниро барои хароотои давлат бо сиёсати тасдишуда вобаста мегардонад;

• талили масъалаои асосии хароотои давлат ва афзалиятои дахлдори маблагузор, таваи махсус ба дастрас ва идоракунии захираои молияв;

• алб намудани Вазорати маориф ба раванди банашагирии бует ва исобот дар бораи ирои бует дар бахши маориф якоя бо Вазорати молияи умурии Тоикистон;

• мадуд намудани захираои бует барои давраи миёнамлат, ки стратегияи умум ва афзалиятои стратегии дахлдори соаро инъикос менамоянд.

Ронамои буети умурии Тоикистон Соли 2008 аввалин Барномаи Миёнамлати Хароотои Давлат (БМХД) барои солои 2009таия ва абул карда шуд, ки дар асоси он лоиаи Буети давлатии умурии Тоикистон барои соли 2009 ташаккул дода шуд. Соли 2009 дар натиаи таъсири брони молиявию итисодии аон зарурати аз нав дида баромадани нишондиандаои Буети тасдишудаи давлат дар рафти ирои он ба миён омад ва ин имкон надод, ки БМХД-и навбат барои соли 2010 дар шакли классик ташаккул дода шавад. Бо вууди ин, лоиаи буети давлат барои соли 2010 тиби принсипои БМХД таия карда шуд. Тобистони соли 2010 БМХД-и дуюм барои солои 2011-2013 абул карда шуд. Тарибаи андхташуда имконият дод, ки тамоми раванди таияи БМХД ва робитаи амдигарии он бо таияи лоиаи бует аз нав арзёб карда шавад.

Равандои таияи БМХД ва лоиаи бует ариб ба якдигар монанд мебошанд ва тано аз иати ват амаг 4-5 мо фар мекунанд, аммо ин 4-5 мо аз сабаби нав шудани маълумото боиси мутобиат накардани нишондиандаои асосии БМХД бо лоиаи дертар таияшудаи бует мегарданд. айр аз ин, мавудияти ду силсилаи мустаили таияи лоиаи миёнамлати бует боиси муташаннишавии аз ад зиёди захираои мавуда гардида, ба сифати кор таъсир расонд. Ин сабабо, инчунин сабаои соли 2009 ба муттаид намудани БМХД ва лоиаи бует, инчунин ба абул намудани онуни нав «Дар бораи молияи давлатии умурии Тоикистон»

водор намуданд.

Лоиаи Буети давлатии умурии Тоикистон барои соли 2012 аллакай дар асоси муаррарот ва принсипои нави банашагирии миёнамлати бует таия карда шуд.

4.3. ПЕШНИОД, БАРРАС ВА ТАСДИИ БУЕТО

Тамоми раванди таия, пешниод, баррас ва тасдии буето дар амкории зичи байни бахшои Вазорати молияи умур ва муассисаои идоравию маомоти онунбарор амал карда мешавад (расми 4.5).

Лоиаои буетои мааллиро ба Вазорати молияи умурии Тоикистон намояндагони маомоти мааллии окимияти давлат ва раёсатои молияи минтаао пешниод менамоянд. Дар лоиаи буети минтааи мушаххас оид ба даромаду хароот дар се соли минбаъда маълумото дар ёфтаанд. Илова бар ин, эзоот ва исобое оварда мешаванд, ки ами даромаду хароотои буетро асоснок мнеамоянд. Одатан лоиа бояд то 1 августи соли ор ба Вазорати молияи умурии Тоикистон пешниод карда шавад.

Лоиаи буети давлат ва лоиаои буетои фондои масадноки давлат, ки аз ониби Вазорати молияи Т дар асоси амъбасти маводу уатои пешниодшуда таия шудаанд, бояд то 20 сентябри соли ор ба укумати умур пешниод карда шаванд.

–  –  –

Расми 4.5. Пайдарамии раванди таия, пешниод ва тасдии бует Лоиаи дар укумат баррасишудаи буети давлат ва лоиаои буетои фондои масадноки давлат бояд то 1 ноябри соли ор ба Малиси намояндагони Малиси Олии умур пешниод карда шаванд.

Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон баъди муокима ва дар мавридои зарур ворид намудани ислоо буети давлат ва буетои фондои масадноки давлатиро тасди мекунад.

Буети давлатии абулнамудаи Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон эътибори онунро пайдо мекунад ва дар шакли онун дар бораи буети давлат бо нишон додани соли молияв нашр карда мешавад.

Ронамои буети умурии Тоикистон Иштирокчиёни асосии раванди пешниод, баррас ва тасдии буетои маалл раёсатои молияи минтааои дахлдор, маомоти мааллии окимияти намояндаг, маомоти мааллии окимияти ироия мебошанд Дар олати буети давлатиро то 31 декабри соли равон тасди накардани Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон Вазорати молияи умурии Тоикистон (маоми молияи маалл) ба ташкилотои бует барои хароот ба мидори аз дувозда як иссаи харооти буети соли гузашта барои ар мои пурра мабла удо менамояд. Маблагузории моддаои имояшавандаи хароот дар ами пурраи соли гузашта аном дода мешавад. Хизматрасонии арз, фоизи арз ва пардохти дадориои дигари давлат, ки метавонанд боиси татбии муозоти аримав гарданд, пурра иро карда мешаванд.

4.4. ИРОИ БУЕТИ ДАВЛАТИИ УМУРИИ ТОИКИСТОН

Пас аз тасди гардидани буети давлат аз ониби Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон Вазорати молияи умурии Тоикистон дар млати на зиёда аз 10 рз ба тасимкунандагони асос, тасимкунандагон ва гирандагони маблаои буетии буети умурияв дар хусуси маблаои барояшон пешбинишуда хабар медиад. Ташкилотои бует дар доираи маблаои барояшон пешбинишуда сметаи харооти худро таия ва тасди намуда, дар млати на зиёда аз 30 рзи пас аз тасдии буети давлат оноро ба Вазорати молияи умурии Тоикистон пешниод менамоянд.

Бует дар давраи аз 1 январ то 31 декабри соли ор, ки ба амин млат абул карда шудааст, иро карда мешавад. Вазорати молияи умурии Тоикистон барои мониторинги мунтазами рафти ирои бует масъул мебошад. Дар айни ол ар мо оид ба даромаду хароотои бует маълумотнома таия намуда, талил карда мешавад. ар семоа оид ба рафти ирои бует исобот тайёр карда мешавад.

Албатта, дар рафти ирои воридот ба бует мумкин аст мабла аз ами банаша и ифташуда гр бисёртар ё баръакс камтар ворид шуда бошад.

Буети умурияв аз ри хароот тавассути низоми автоматикунонидашудаи хазинадории давлат дар доираи маблаои буетии дар суратисоби ягонаи хазинадор воеан мавудбуда иро карда мешавад.

–  –  –

Ирои буети маалл бо амон тартибе амал карда мешавад, ки барои ирои буети ум урияв муаррар гардидааст. Масъулияти ирои буети маалл ба зиммаи маомоти молияи маалл гузошта мешавад. Буетои фондои максадноки давлат мутобии тартиби муарраркардаи укумати умурии Тоикистон иро карда мешаванд. Масъулияти ирои 44 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

буетои фондои масадноки давлат ба зиммаи маомоте гузошта мешавад, ки идоракунии буетои фондои масадноки давлатиро ба зимма доранд.

Дар рафти ирои буетои маалл аксар ват даромади бует назар ба ами банашагирифташуда ва тасдишуда зиёд мешавад, дар ин маврид ба бует тайирот дароварда, буети пештар тасдишударо аз нав дида баромадан мумкин аст:

Агар маблаи ба таври иловаг гирифташуда аз 10% буети тасдишуда зиёд бошад, он го маомоти мааллии окимияти ироия дар бораи ани кардани нишондиандаои бует, яъне дар бораи абули буети иловаг таклиф пешниод мекунанд.

Агар маблаи ба таври иловаг гирифташуда аз 10% буети тасдишуда зиёд бошад, ин маблаоро маомоти мааллии окимияти ироия барои маблагузории чорабиниои таъхирнопазир фаат дар амон маврид равона карда метавонанд, ки агар воридшавии ин даромадо барзиёд иро гардидани исми даромади буетро умуман барои як сол таъмин намояд.

Дар натиа буети маалл анишуда исоб карда мешавад. Аммо наздик ба охири сол ё дар охири сол мумкин аст мабла назар ба ами буети аллакай анишуда зиёдтар ворид гардад.

Барои сарф кардани ин маблао на ама ват фурсат мешавад ва оно ба соли дигар мегузаранд. Сарф кардани баияи озоди бует бо робарияти минтаа мувофиа намуда, дар асоси арори Раиси маомоти окимияти ироияи минтаа дар мавридои зарур барои хароотои иловаг сарф карда мешаванд.

Дар рафти ирои буетои маалл одисаои назар ба наша камтар ворид гардидани маблао низ дучор мешаванд. Фариятои хазинав, мувофиат накардани ами даромад бо ами хароот дар давоми сол аз этимол дур нестанд. Дар ин маврид барои гирифтани арз муроиат кардан мумкин аст. арзои ктомуддат аз ониби буетои боло мувофии таъиноти масаднок ба млати на бештар аз 3 мо дар доираи соли бует дода мешаванд.

Дар рафти ирои бует дар байни буетои умурияв в маалл раванди азнавта имкунии с маблаои бует – исоббаробаркунии тарафайн сурат мегирад. Дар рафти ирои бует маблаои бует аз буети умурияв ба баетои маалл ё баръакс аз буетои маалл ба буети умурияв интиол дода мешаванд. Ин раванд дар асоси Фармонои Президенти умурии Тоикистон, аророи укумати умурии Тоикистон, аророи Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон амал карда мешавад.

4.5. НАЗОРАТИ ДАВЛАТИИ МОЛИЯВ ВА АУДИТ

Назорати давлатии молияв ва аудитро маомоти окимият ва идоракунии давлат, маомоти мааллии окимияти давлат, маомоти ваколатдори давлат дар соаи назорати давлатии молияв, Вазорати молияи умурии Тоикистон, маомоти молияи маалл, тасимкунандагони асос ва тасимкунандагони маблаои бует амал менамоянд.

Шакл ва тартиби назорати давлатии молияв ва аудитро, ки аз ониби маомоти дахлдор амал мешаванд, онунгузории умурии Тоикистон муаррар менамояд.

Барои он ки чораои назорати давлат самаранок бошанд, оно бояд бо маакои зерин мувофиат кунанд:

• мувофиат – чораи дурусти назорат дар ои дуруст ва мувофии хавфи арзёбишуда;

• муттасил – амал аз ри наша;

• самаранокии хароото.

Масадои асосии назорати молияв ва аудит:

• ба даст овардани муваффаият дар ирои масаду вазифаои ташкилот;

• эътимоднок, сае, сариват ва комил будани иттилооти молияв;

• риояи оидао, нашао, расмиёт, онуно ва регламенто;

• нигодории активо ва моликият;

• истифодаи сарфакорона, самаранок ва муфиди захирао.

4.6. ИСОБОТ ДАР БОРАИ ИРОИ БУЕТИ ДАВЛАТ Вазорати молияи умурии Тоикистон барои вазорату идорао, дигар ташкилотои бует, маомоти ироияи мааллии окимияти давлат уатои меъёр ва дастуриеро, ки риояи Ронамои буети умурии Тоикистон

–  –  –

расмиёти стандартии баисобгирии муосиб ва тартиб додани исоботи молиявиро талаб менамоянд, таия ва нашр мекунад.

Вазорато, идорао ва дигар ташкилотои бует ба Вазорати молияи умурии То икистон мутобии млати муаррарнамудаи он исоботи семоаро дар бораи ирои сметаи даромаду хароот ва маомоти ироияи мааллии окимияти давлат бошанд, исоботи семоаро оид ба ирои буетои маалл пешниод менамоянд.

Вазорати молияи умурии Тоикистон аз ри натиаои ирои буети давлат ва буети умурияв бо амъбасти афзоянда исоботи семоа таия менамояд. Маомоти молияи маалл дар бораи ирои буетои маалл исоботи дахлдор тайёр мекунанд. Вазорати молияи умурии Тоикистон ва маомоти молияи маалл мувофиан ба укумати умурии Тоикистон ва маомоти ироияи мааллии окимияти давлат исоботи семоаро бо амъбасти афзоянда пешниод менамоянд.

Вазорати молияи умурии Тоикистон исоботи семоаро оид ба ирои буети давлат тавассути воситаои ахбори омма на дертар аз ду мои баъди ба аном расидани семоаи мазкур нашр менамояд.

46 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

Расмиёти исобот дар бораи ирои буети солона аз ино ибоорат аст:

Вазири молияи умурии Тоикистон дар охири соли молияв оид ба амъбасти сол ва тайёр кардани исобот дар бораи ирои буети давлат фармоиш мебарорад. Дар асоси фармоиши Вазири молияи умурии Тоикистон амаи гирандагони маблаои бует дар бораи даромаду хароот исоботи солона тайёр мекунанд ва дар асоси он амаи гирандагони маблаои бует то 1 марти соли ор ба Вазорати молияи умурии Тоикистон исоботи амъбастии солона пешниод менамоянд.

исоботи ирои буетои фондои масадноки давлатиро маомоти идоракунии фонд ои мазкур тартиб дода, то 1 марти соли ории молияв ба Вазорати молияи умурии Тои истон к пешниод менамоянд.

Сипас, Вазорати молияи умурии Тоикистон дар асоси исоботи солонаи вазорату идорао, ташкилотои бует, гирандагони маблаои бует, маомоти идоракунии фонд ои масадноки давлат, фармоишгарони давлат, маомоти ироияи мааллии окимияти давлат ва дигар ташкилотои ваколатдор дар бораи ирои буети давлат исоботи солона тартиб дода, то 15 июни соли ор ба укумати умурии Тоикистон пешниод менамояд.

укумати умурии Тоикистон то 15 июли соли ор исоботи солона дар бораи и ои р буети давлатиро якоя бо исоботи солона оид ба ирои буети давлат дар соли исоботии молияв ба Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон пеш иод менамояд.

н Хулосаи берун ба исобот дар бораи ирои буети давлат аз ониби маомоти назорати давлатии молиявии умурии Тоикистон ар сол то 1 октябр ба Президенти умурии Тоикистон, укумати умурии Тоикистон ва Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон пешниод карда мешавад.

Дар як ват якоя бо исоботи солона оид ба ирои буети давлат дар соли исоботии молияв ба Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон исоботи солона дар бораи ирои буети фондои масадноки давлат пешниод карда мешавад.

Загрузка...

Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон дар як ват дар баробари баррас ва абули онуни умурии Тоикистон дар бораи Буети давлатии умурии Тоикистон барои соли навбатии молияв, исоботи солонаи ирои буети давлатии соли гузаштаи молиявиро баррас намуда, тасди мекунад.

укумати умурии Тоикистон исоботи солонаро дар бораи ирои буети давлат пас аз тасди шудани он аз тарафи Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тои истон дар к воситаои ахбори омма нашр менамояд.

Тамоми маралаои араёни бует аз иати мтаво ва амалои худ бо якдигар зич алоаманд мебошанд. Мами маралаои муттасили бует гардиши буетиро ташкил мекунанд. Агар дар байни ин маралао ё силсилао робитаи зарур вууд надошта бошад, раванди бует натиаи дилхо намедиад.

Ронамои буети умурии Тоикистон БОБИ 5.

МОИЯТИ СИЁСАТИ БУЕТИИ МАМЛАКАТ ДАР ЧИСТ?

5.1. МАЗМУНИ СИЁСАТИ БУЕТ

–  –  –

Такурсии устувори сиёсати бует на фаат расман бартараф намудани касри бует, балки ал намудани проблемаои касри бует тавассути фароам овардани шароитои мусоид ва раобатпазири сармоягузор, бартараф намудани монеаои рушди фаъолияти итисодии субъектои хоагидор мебошад. Дар айни ол мами чорабиниое бояд амал карда шаванд, ки, аз як тараф, ворид гардидани захираои калони пулиро ба буети давлат таъмин кунанд, аз тарафи дигар барои тадриан кам кардани хароотои давлат бо рои додани бозоро ба он бахшои хоагии милл, ки бе дахолати давлат ам самаранок фаъолият карда метавонанд, мусоидат намоянд.

Яке аз проблемаои мубраме, ки ба муносибатои итимоию итисодии байни давлат ва омеа таъсир мерасонанд, номувозинатии дадориои давлат бо захираои молиявии он мебошад. Бинобар ин давлат аксар ват наметавонад чорабиниоеро, ки бояд аз ри дадориояш гузаронад, пурра бо мабла таъмин кунад. Дар навбати аввал ин ба кафолатои итимоие дахл дорад, ки бо Конститутсияи умурии Тоикистон пешбин гардидаанд.

Дар ар як мамлакат масъалаои андешидани чорао бари танзими бует ва андоз одатан доимо мавриди мубоисаои тезу тунд арор мегиранд. Дар байни ин чорао паст кардани сати умумии андозбанд ва авасмандгардонии рушди базаи андоз чораои самарабаш ва оянданок исоб карда мешаванд. Вале ин чорао дар байни аол нисбатан маъмул бошанд ам, на ама ват аз ониби укумат дастгир меёбанд. Ин одатан маънои кам кардани баъзе хароотои давлатиро дорад, ки татби намудани он дар шароити имрза басо душвор аст, зеро ба зиммаи давлат инчунин дадориои итимо низ бор шудаанд.

Рои алтернатив зиёд намудани харооти давлат аз исоби эмиссияи назоратшавандаи пуле мебошад, ки онро ба маблагузории лоиаои сармоягузории технологии пешадам ва ба рушди итисод мусоидаткунанда равона карда зарур аст. Ниоят, яке аз усуло дигар зиёд намудани сарбории андоз ва бетайир ниго доштани сати хароотои давлат мебошад, лекин дар ин маврид фаат он исми итисод обилияти худро ниго дошта метавонад, ки аз зери ин гуна фишор рао меёбад. Бует бошад, андози камтар меундорад, назар ба андозое, ки зимни андозбандии сабуктар ундошта мешуданд.

Аммо ба ин ниго накарда, сиёсати бует имрз бояд ба алли як атор вазифаои рушди итимоию итисодии мамлакат мусоидат кунад, ба монанди:

• ирои кафолатои итимо ва дадориои давлат;

• таъмини амнияти милл дар сати баланд;

• риояи тартиботи уу, ифзи ууои шарвандон аз асдои иноят орона, мук бориза бо инояткор ва коррупсия;

• хизматрасон ва пардохти арзи давлат;

• дастгирии системаи маориф дар амаи зинао, аз муассисаои томактаб сар карда, то тасилоти баъди мактаби ол, ниго доштани тасили ройгони иб идо ва т миёна;

• таъмини ифзи саломатии шарвандон дар сати озиразамони илмию тех олог;

н • муофизати мероси фарангии халои Тоикистон;

• таъмини суръати баланди рушди итисоди давлат аз исоби инкишоф додани истесолоти ватан ва соаои хизматрасон;

• баланд бардоштани сат ва сифати аёти аол;

• фароам овардани муити мусоиди соибкор;

• баланд бардоштани обилияти раобатпазирии итисоди ватан;

• дастгирии соаои илмталаби истесолот;

• ба даст овардани устувор ва самаранокии системаи андоз;

• баланд бардоштани самаранокии истифодаи маблаои буети давлат, даст кашидан аз хароотои беасос;

Ронамои буети умурии Тоикистон

–  –  –

• баланд бардоштани самаранокии истифодаи амволи давлат;

• дастгирии истесолоти кишоварзии ватан;

• таъмини ифзи муити зист;

• гузаронидани чорабинио бо масади барарорсозии базаи минерал ва ашёи хом;

• вазифаои дигар.

Умуман, оло дар назди сиёсати бует ва андози умурии Тоикистон се вазифаи муим арин истодааст – таия ва татбии усулои ташаккул додани манбаъои асосии дарот мад, муайян намудани афзалиято дар маблагузории хароотои давлат ва танзими касри бует.

Афзалиято ва самтои асосии сиёсати бует дар паёмои арсолаи Президенти умурии Тоикистон ба Малиси Олии умурии Тоикистон муайян карда мешаванд.

Маомоти онунбарор ва ироияи окимияти давлат дар асоси паёмои Президенти мамлакат консепсияи сиёсати буетиро таия менамоянд.

Дар сиёсати буетии умурии Тоикистон нисбати хароотои давлат яке аз самтои афзалиятноки маблагузории бует соаи итимо ба шумор меравад. Соаи итимо вобаста ба натиаои пешбинишавандаи фаъолияти он маблагузор карда мешавад.

Дар бахши воеии итисод самтои асосии сиёсати бует бо таъмини мустаилияти энергетикии умур ва баровардани он аз бунбасти коммуникатсион вобаста мебошанд.

Дар чаорчбаи ин афзалиято барномаои миллии рушди энергетика ва налиёт таия гардидаанд.

Сиёсати бует инчунин ба таъмини амнияти озуавор нигаронида шудааст.

Самтои сиёсати буетии умурии Тоикистон нисбати даромадои давлат бо кам кардани сарбории андоз барои бахши воеии итисод, вусъат додани базаи андозбандишаванда бо рои фароам овардани шароитои мусоид барои рушди бахши хусусии итисод, бетар намудани баисобгирии андозсупорандагон ва объектои андозбанд алоаманд мебошанд.

5.2. МАСАДОИ СТРАТЕГИИ СИЁСАТИ БУЕТ

–  –  –

Азбаски масади сиёсати бует, чун амаи сиёсатои дигар, ба даст овардани натиаои мушаххасе мебошад, ки назар ба натиаои имрза назаррастаранд ё чунин натиаое мебошад, ки ба бетар намудан, инкишоф додан ва баланд бардоштани самаранокии раванд ё натиаои нио мусоидат мекунанд, аксарияти мамлакато оло аз усулои буетсозии барномавии ба натианок нигаронидашуда истифода мебаранд. Татбии нашаю усулои буетсозии барномав дар умурии Тоикистон низ ооз ёфтааст.

Дар ирои бует амкории байни марказ ва минтаао баоят муим мебошад. Ин амкор сол то сол авитар мегардад: аввал ин ки ватои охир масъулияти минтааои умурии Тоикистон ва маомоти идоракунии маалл барои таъмини кафолатои итимо дар удудояшон зиёдтар гардидааст. Сониян, базаи андозбанд ва, мувофиан, ами буетои амаи сато камтар шудааст.

Дар 2-3 соли наздиктарин вазифаои асосии сиёсати фискал ино ба шумор мераванд:

гузарондани ислооти андоз, кам кардани хароотои бефоидаи бует ва зиёд намудани хароотои итимоие, ки барои рушди итисод зарур мебошанд (барои рушди соаои илм, маориф, тандуруст). Ин вазифаоро бе мушкилоти итимо-сиёс фаат ба шарте бо уваффаият м ал кардан мумкин аст, ки агар дарааи муайяни маблагузории соаи бует ниго дошта шавад.

Барои баланд бардоштани самаранокии фаъолияти системаи бует ва системаи идоракунии давлат 20 марти соли 2009 Стратегияи идоракунии молияи давлатии Т барои солои 2009-2018 тасди карда шуд.

52 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

Стратегия ба самтои зерин нигаронида шудаст:

• бетар намудани интизоми муттафии мо ияв (барои ниго доштани устувории мол лияи давлат;

• тасими самараноки захирао (барои са араноктар тасим намудани захираои афм залиятои стратег);

• хизматрасонии самаранок (барои бо ха о оти кам расондани хизматои босифати р давлат).

• Ин имкон медиад, ки натиаои зерин ба даст оварда шаванд:

• назорати муассир ба даромадо, харо ото ва арз, таъмини тавозуни устувори байни оно;

• тасими захирао бо назардошти афза иятои стратегии укумати умурии Тоил кистон, ки дар Стратегияи паст кардани сати камбизоат ва дигар уатои барномав муайян гардидаанд;

• самаранок ва оилона расондани хизматои давлат.

Дар аёт татби намудани Стратегияи мазкур имкон медиад, ки устувории бует таъмин намуда, амаи узъои молияи давлат фаро гирифта шаванд.

АЗИ АЊ И АЕИ :

–  –  –

БОБИ 6.

АРЗИ ДАВЛАТ БАРОИ Ч ТАШАККУЛ

МЕЁБАД ВА Ч ТАВР ИДОРА КАРДА МЕШАВАД

6.1. МАЗМУН ВА СОХТОРИ АРЗИ ДАВЛАТ арзи давлат аз арзои амъшудаи маомоти давлат ташаккул меёбад. Сабаби асосии ба вууд омадани арзи давлат касри буети давлат мебошад.

ангоми таия намудани бует давлат хароото ва манбаъои маблагузории оноро муайян мекунад. Вале аксар ват давлат мебинад, ки барои пшондани амаи хароото даромадо кам мекунанд. Он го вай метавонад:

• хароотро кам кунад, то ки касри даромад ба вууд наояд;

• андози бештар ундорад, то ки хароотро кам накунад;

• касрро аз исоби манбаъои дигар пшонад, то ки хароотро кам накунад.

Яке аз вариантои васеъ татбишаванда истифода бурдани шакли кредитии пшондани касри маблагузор дар асоси арзгирии маблаои пул аз шахсони алоида, ниодои бахши айридавлат ва давлатои хори мебошад.

Хусусияти муносибатои арзие, ки дар рафти аз ониби давлат алб намудан ва ойгир карда шудани захираои молиявии иловаг барои пшондани касри бует пайдо мешаванд, аз он иборат аст, ки давлат дар ин гуна муносибато наши арзгиранда (арздор) ва/ё кафилро мебозад.

Дар дунё давлате нест, ки дар ин ё он давраи таърихи худ бо мушкилоти арзи давлат дучор нашуда бошад. арзи давлат исми таркибии аксарияти системаои молиявии далатои дунё ба шумор меравад. Тарибаи аксарияти мамлакато нишон медиад, ки мами арзи давлат аслан омили манф нест, зеро имкон медиад, ки дар маралаои муайяни инкишоф проблемаои мураккаби итисод ал карда шаванд. Вале дар айни замон ами арзи давлат ва имкониятои пардохти он муим мебошанд.

арзи давлат ба дохил ва берун, инчунин ба ктомлат (аз як то пан сол) ва дарозмлат (зиёда аз пан сол) тасим мешавад. арзои ктомлат серхарооттаранд, чунки барои оно фоизои баланд пардохт кардан лозим меояд.

арзи давлат мами дадориоест, ки дар натиаи арзгирии дохил ва берунии давлат ба вууд омадаанд.

арзгирии дохилии давлат – алб намудани активо аз манбаъои дохил (ашхоси уу ва вое-резиденто), ки аз ри оно давлат чун арзгиранда дадор ба зимма мегирад ё кафили пардохти оно мешавад. Чунин арзгир ба ташаккул ёфтани арзи давлатии дохил бурда мерасонад.

арзгирии берунии давлат – алб намудани активо аз манбаъои берун (давлатои хори, шахсони уу-айрирезиденто ва ташкилотои байналмилал), ки аз ри оно давлат чун арзгиранда дадор ба зимма мегирад ё кафили пардохти кредито (арзо) мешавад.

Чунин арзгир ба ташаккул ёфтани арзи давлатии берун бурда мерасонад.

ар сол ангоми абул намудани Буети давлат барои соли молиявии оянда парламент – Малиси Олии умурии Тоикистон андозаи ниоии арзи давлатии дохил ва беруниро тасди мекунад. арзи давлатии умурии Тоикистон аз дадориои арзии умурии Тоикистон дар назди шахсони вое ва уу, давлатои хори, ташкилотои байналмилалии молияв, субъектои дигари ууи байналмилал иборат мебошад.

арзои давлатии дохил ва берун барои масадои зерин гирифта мешаванд:

• маблагузории самтои афзалиятноки рушди итисод, аз умла барномаои сармоягузории давлат;

• маблагузории касри бует;

54 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

• маблагузории такрории арзи мавуда;

• пшондани талабот ба мабла, ки дар натиаи вазъиятои фавулодда ба вууд омадааст;

Аз лиози сохтор арзи давлат аз арзи асос ва арзи пардохтнашуда (ор), ки айр аз пардохти асос фоизи хизматрасонии маблаи арзро низ дар бар мегирад, иборат мебошад.

–  –  –

арзи давлатиро бо фоизаш пардохт кардан лозим меояд. Мегянд, ки арзи имрзаи давлат андозои фардои он аст. Аз ММД бештар аз 2,5 маротиба зиёд шудани арзи давлат барои суботи итисодии мамлакат басо хавфнок аст.

арзи давлатии умурии Тоикистон пурра ва бе ягон шарту шароит аз исоби мами амволе, ки моликияти давлатиро ташкил медиад, таъмин карда мешавад.

ууи арзгирии давлатии дохил ва берун, таркиб, тартиби хизматрасон, баи обгир ва с баайдгир, тадиди сохтори он, додани арз ба давлатои хори ва ташкилотои байналмилал дар онунгузории умурии Тоикистон муайян карда мешаванд.

Одатан ба арзи берун диати махсус дода мешавад. Агар пардохто аз ри он исми зиёди воридот аз фаъолияти берунии итисодиро, масалан 20-30%-ро ташкил диад, он го гирифтани арзои нав аз хориа хеле душвортар мешавад, зеро оноро акнун бо фоизи баландтар дода, гарав ё замонатои махсус талаб мекунанд.

Барои баоди ба вазъи арздории мамлакат маакои зерин истифода бурда мешаанд:

К1 = Д / ММД бо имати ниоии (удудии) 40-50%;

К2 = Б / Даромад аз содирот (С) бо бузургии ниоии 275%;

К3 = харооти хизматрасонии Б / С бо имати ниоии 30%;

К4 = фоизи Б/С бо бузургии ниоии 20%;

Мамлакато аз ри арздории худ ба гурои зерин тасим мешаванд:

• дорои арзои калон – агар имати аз чор се иссаи маако назар ба бузургии ниоияшон аз 100% зиёд бошад;

• дорои арзои миёна – дар ин маврид имати аз чор се иссаи маако аз 60 то 100% бузургии ниоияшонро ташкил мекунад;

• дорои арзои кам – агар имати аз чор се иссаи маако назар ба бузургии ниоияшон аз 60% зиёд набошад.

укумати умурииТоикистон ба амаи арзои давлатии берун назорат ор намуда, ар семоа тавассути воситаои ахбори омма дар бораи арзи берун маълумот медиад.

Ронамои буети умурии Тоикистон араёни афзоиши арзи берунии умурии Тоикистон (маълумоти мухтасари таърих) Барои Тоикистон мушкилоти арзи берун асосан дар вати анги шарванд пайдо шуд. укумати умур барои таъмин намудани аол бо маводи зарурати аввал ва озуавор мабур шуд, ки бо шартои бефоида арзои тиоратии ктомлат гирад. айр аз ин, то охири соли 1997 Тоикистон бо аксарияти умуриои собии шрав дар асоси созишномаои арсолаи байниукумат, ки исми асосии содирот ва воридоти мамлакатро танзим менамуданд, муносибатои савдо дошт. Аз ин р, ба укумати Тоикистон лозим омад, ки дар он соло масъулиятро барои маблагузории касри савдои берун ба зиммаи худ гирад. Дар натиа ами арзи давлатии Тоикистон то соли 2000-ум 108% ММД-ро ташкил дод.

Аз соли 1997 укумати Тоикистон дар асоси бисёртарафа ба алб намудани арзои имтиёзнок сар карда, амзамон корои фаъолонаро иати сабуктар намудани шартои дадориои арз дар назди арздиандагон ооз бахшид. укумати Тоикистон бо дастгирии ниодои молиявии байналмилал барои тадиди сохтори (реструктуризатсияи) шартои пардохти арзои то соли 1997 гирифташуда бо амаи арздиандагони асос бо рои на фаат дароз кардани млати пардохт, балки инчунин бо рои кам кардани фоизпулиои хизматрасон, дар баъзе мавридо бошад, аз нав амчун грант ба расмият даровардани арзо корои тлониву мураккабро ба иро расонд.

Асосан раванди тадиди сохтори арзои берунии Тоикистон дар охири соли 2004 ба аном расонда шуд. Ин имконият дод, ки рушди босуботи итисод таъмин намуда, сати арзи берун дар ин давра назар ба дарааи соли 2000-ум 2,5 маротиба ё то 42% ММД паст карда шавад. Илова бар ин тадиди сохтор (реструктуризатсия) имконият дод, ки бо харооти ками бует пардохт ва хизматрасонии арзои берун на фаат имрз, балки дар оянда низ таъмин карда шавад. Ин дар навбати худ ба укумат имкон медиад, ки барномаои авасмандгардонии рушди бахши воеии итисод ва хизматрасонии итимоии аолиро густариш диад.

Умуман дар давраи солои 1992-2000 арзи берунии умур нисбати ММД ба андозаи назаррас каму зиёд мешуд (расми 6.2.).

Проблемаи арзи берун дар соли 1995 душвортар буд – ами арз аз ММД 35% зидтар гардид. Сабаби ин зарурати арзгир дар шароити пастравии итисод ва болоравии сати брон буд.

Дар соли 2000 низ ами арзи берун аз ММД-и умур зиёдтар гардида, ба 1027,1 млн.долл. расид, аммо баъд аз исоби тадиди сохтори арз кам шудан гирифт.

Расми 6.2. араёни тайирёбии нишондиандаои арзи берун нисбати ММД умур дар давраи солои 1992-2000, % ами арзи берунии умурии Тоикистон то 1 январи соли 2011 ба 1942,8 млн. долл.

ИМА расид, ки ин 34,4%-ро ташкил медиад.

56 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

–  –  –

араёни тайирёбии сати арзи берунии Тоикистон нисбати ММД дар се соли охир асосан таъсири брони итисодию моливии аониро ба итисоди умур инъикос менамояд. Масалан, то охири соли 2008 таносуби арзи берун бо ММД 26,7 %-ро ташкил дод.

Соли 2009 зери таъсири брон ин нишондианда 9,1 пункт зиёдтар гардида, ба 35,8 % расид, дар охири соли 2010 бошад, аз исоби барарор гардидани рушди итисод он то 34,37 % паст фуромад. Ин нишондиандаи арз аз мидори аддие, ки Стратегияи идоракунии арзи давлат барои солои 2009-2011 муаррар намудааст, яъне аз 40% ММД зиёд нест.

Дар таркиби асъорои арзи берун чун пештара доллари ИМА бартар дорад. Аммо иссаи дадориои арз, ки дар ууои махсуси арзгир (М) муайян карда шудаанд, ба туфайли афзоиши арзои бисёртарафа, ки исми зиёдашон дар М ифода ёфтаанд, зиёд мешавад.

Расми 6.4. Таркиби асъори арзи берун ба исоби %

Аз ри арздиандао арзи берун ба бисёртарафа, дутарафа ва арзои дигар (арздиандаои хусус) тасим мешавад.

• арзи бисёртарафа арз аз ташкилотои зерини байналмилал ва молияв мебошад:

Хазинаи байналмилалии асъор (ХБА), Бонки аон (Б), Бонки Аврупоии тадид ва рушд (БАТР), Бонки Осиёии рушд (БОР), Бонки исломии рушд (БИР), Фонди (ТДСН (ОПЕК)), Иттиоди Аврупо (ИА), Фонди зиддибронии ИИАО (ЕврАзЭС) ва.

• арзи дутарафа арз аз давлатои алоидае, ки барои дастгирии итисод арз додаанд: Чин, збекистон, Эрон, Фонди Кувайт, Фонди Сауд ва.

• арзои дигар.

Солои охир таркиби арзои имтиёзннок ва бисёртарафа тайир ёфт, ки ин дастоварди муим аст. арздиандагони асосии бисёртарафа чун пештара Бонки аон ва Бонки Ронамои буети умурии Тоикистон Осиёии рушд мебошанд, вазн ё иссаи иёсии оно дар ами умумии арзи бисёртарафа 69%-ро ташкил медиад (с.2010)

–  –  –

Дар ами умумии дадориои арз аз ри кредитое, ки аз укуматои давлатои хори гирифта шудаанд, ами асосии арзро дадорио дар назди ХЧ ташкил медиад.

То аввали соли 2011 ами ин дадорио 739,28 млн. долл. ИМА ё 84% ами умумии арздиандагони дутарафаро ташкил дод.

Бозори арзи дохил дар тарибаи аон падидаи фавуллода ба исоб намеравад – ариб амаи мамлакатои дунё, ки дар оно соаи молия каму беш ба расмият ва танзим даромада, ааллан нишонаои умумии бозори молияв вууд доранд, оазои иматноки давлат мебароранд.

Соли 2011 таносуби арзи дохил бо ММД-и умур 3,1%, ё 176,1 млн. доллари ИМА-ро ташкил дод. Сабабои ба вууд омадани ами мазкури арз ино мебошанд:

• баровардани векселои давлат бо масади уброн намудани арзои аз исоб баровардашудаи сектори пахтакор ба бонкои тиорат;

• танзими муносибатои молиявии байни Бонки миллии Тоикистон ва Вазорати молияи Т;

• баровардани векселои давлатии ктомлати хазинав бо масади пшондани касри бует;

• баровардани векселои дарозмлати хазинав бо масади тадиди сармояи (рекапитализатсияи) Бонки миллии Тоикистон;

• баровардани облигатсияои заёми давлат ба млати 10 сол аз 1 марти соли 2009 то 1 марти соли 2019. Шартои ойгиркунон ва тартиби тиражои бурд аз ониби Вазорати молияи Т ва Бонки давлатии амонатгузории «Амонатбонк» муайян карда мешаванд.

–  –  –

Расми 6.7. Таркиби арзи дохилии умурии Тоикистон дар соли 2010 оло рушди бозори давлатии оазои иматнок (БД) яке аз самтои афзалиятноки сиёсати бует ва пулию арз ба шумор меравад. Далели асосии барароркунии БД на фаат пшондани касри буети давлат, балки ба вууд овардани фишанги иловагии ирои сиёсати андоз-бует ва монетар мебошад

6.2. ИДОРАКУНИИ АРЗИ ДАВЛАТ

Зери мафуми идоракунии арзи давлат, одатан, ташаккули яке аз самтои сиёсати итисодии давлат фамида мешавад, ки бо фаъолияти он ба сифати арзгиранда алоаманд аст.

Идоракунии арзи давлат аз ино иборат аст:

- ташаккул додани сиёсат нисбати арзи давлат;

- муаррар намудани удудои арзи давлат (аз умла, муайян намудани ами умумии касри бует ва, мувофиан, ами арзое, ки барои пшондани он зарур мебошанд);

- муаррар намудани имконият ва масаднокии маблагузории барномаои умуми авлат аз д исоби арзи давлат.

–  –  –

Рис. 6.8. Масадои асосии идоракунии арзи давлат

Системаи идоракунии арзи давлат тадбирои асосии зеринро дар бар мегирад:

таияи барномаи арзгир барои соли оянда;

тартиби абули параметрои асосии идоракунии арзи давлат барои соли навбат;

ирои барномаи абулшудаи идоракунии арзи давлат дар давоми сол.

Ронамои буети умурии Тоикистон Вазифаои асосие, ки иро намудани оно барои ба даст овардани масадои идоракунии арзи давлат зарур мебошанд:

• сари ват ва пурра ташаккул додани манбаъои маблагузории касри бует;

• тафтиши истифодаи самарабахш ва масадноки маблаои пулии албкардашуда дар мамъ ва аз ри намудои васоити молиявии татбишаванда;

• назорат ба риояи имати нио ва таркиби арзи давлат;

• назорат ба рафти ирои дадориои арзии солои пештара;

• назорат ба эмиссияи оазои иматнок ва ойгиркунии оно бо назардошти таъминоти зарурии массаи пул дар гардиши над ва депозито;

• талили лоиаи буети давлат ва назорат ба ирои он, назорат ба тайирёбии таркиб ва ами арзи давлат;

• экспертизаи лоиаои онуно, дигар санадои меъёрии ууии маомоти окимияти давлат, ки ба ташаккул, хизматрасон ва пшондани арзи давлат таъсир мерасонанд.

Зери мафуми хизматрасонии арз мами пардохто барои пшондани дадориои арз аз ри арз (арзо), аз умла дадорио аз ри исми асосии арз, пардохти фоизпул, аи комиссион ва аримао фамида мешавад.

Меъёри (коэффисиенти) хизматрасонии арз – ин яке аз нишондодои асосие мебошад, ки вазнинии арзои беруниро тавсиф мекунад. Таносуби фоизии пардохто барои хизматрасонии арзи мамлакат нисбати даромадо аз содироти масулот ва хизматрасонио мебошад. Ин нишондод маъмулан арзи давлат ва арзи берунии аз ониби давлат кафолатдодашударо тавсиф мекунад Идоракунии арзи давлатии дохил ба рушди бозори коазои иматноки давлат ва умуман бахши молияв нигаронида карда шудааст.

Раванди идоракунии арзи берун аз зинаои зерин иборат аст: интихоби намуди муносиби маблагузор, арор оид ба ами арзо, ташкили системаи омори арзи берун барои исоботдиии сариват ва пурра оид ба арзи мамлакат. ами арзои албшавандаи берун барои ар як мамлакат бо омилои зерин муайян карда мешавад - ч адар сармояи хорииро давлат метавонад самаранок истифода барад ва ч адар арзро метавонад бе хавфи пайдошавии мушкилот бо пардохтои берун хизматрасон кунад. Аз нутаи назари арздиандагон, сиёсати оилонаи идоракунии арзи берун аз он иборат аст, ки обилияти пардохтии мамлакати арздор тавассути тадиди сохтори арз дар сати барои арздианда мувофи ниго дошта шавад (ниг. ба замимаи 9).

Хавфои асосии ба сати арз таъсиркунанда, одатан, ино мебошанд:

• хавфи дефолт ё хавфи кредит, яъне агар давлат аз даи сариват пардохт намудани фоиз ё исми асосии арз баромада натавонад. Алалхусус, садамаои манфии берун ва дохилии макроитисод метавонанд ба устувории арз таъсир расонанд;

• хавфи урби мубодилав ё урби асъор, ки бо тайирёбии урби мубодилав алоаманд мебошад, ба сати арздоршав бо асъори хори таъсир расонда, арзиши химатрасонии арзро ноустувор мегардонад;

• хавфи андозаи фоиз, ки метавонад ба тайирёбии арзиши арз вобаста ба ват ва ами талабот ба захираои арз бурда расонад, махсусан дар мавриди алб намудани кредитое, ки хусусияти тиорат дошта, бо андозаои гуногуни тахмин индексатсия шудаанд • хавфое, ки бо пардохто аз ри кафолатои давлат алоаманд буда, дар мавриде пайдо шуда метавонанд, ки агар лоиаои кафолатдодаи укумат бинобар одисаои айричашмдошт харооти таъил аз буетро ба андозаи маблаи азхудшаванда талаб кунанд.

Хизматрасонии арзи берунии умурии Тоикистон Ба болоравии арзои берун ниго накарда, хароото барои хизматрасонии арзи давлатии берун нисбатан устувор бо мемонанд. Сабаб дар он аст, ки исми зиёди арзи 60 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

давлатиро кредитои имтиёзноки фоизи пардохташон кам ва давраи имтиёзашон тлон ташкил медианд.

–  –  –

оло Пешгии хизматрасонии арзи берун то соли 2021 мувофии адвали п ондани ш арзи берун дар охири соли 2009 таия карда шудааст. Ба Пешг дадориои арзии оянда ва арзгириои нави минбаъда дохил карда нашудаанд. Тиби Пешг, имати зиёдтарини хизматрасонии арзи берун ба соли 2016 рост меояд.

Расми 6.9. Нишондиандаои хизматрасонии арзи берун барои солои 2010-2021, млн. долл. ИМА Системаи идоракунии арзи давлат бевосита бо раванди бует алоаманд мебошад.

Хароотои идоракунии арзи давлат, одатан, тавассути амалиётои махсуси молияв алоида аз бует гураронда мешаванд. Ба хароотои бует фаат пардохтои ории хизматрасонии арз дохил намуда, инъикос карда мешаванд, ки манбаи пардохти оноро буети давлат муайян кардааст.

Аз иати ташкил дар умурии Тоикистон системаи идоракунии арзи давлат ба зиммаи Вазорати молияи умурии Тоикистон ва Бонки миллии Тоикистон гузошта шудааст Ба атори вазифаои асосии Вазорати молияи умурии Тоикистон дар соаи идоракунии арзи давлат ино дохил мешаванд:

- таияи барномаои арзгирии давлат ва аз ри тартиби муарраршуда иро намудани оно аз номи умурии Тоикистон;

- якоя бо Бонки миллии Тоикистон гузарондани амалиёто иати хизматрасонии арзои давлатии дохил ва берунии умурии Тоикистон;

Ронамои буети умурии Тоикистон

- аз ри тартиби муарраршуда идора намудани арзои давлатии дохил ва берунии умурии Тоикистон;

- андешидани чораои зарур иати такмил додани сохтори он ва ба эътидол овардани хароотои хизматрасонии он.

Бонки миллии умурии Тоикистон ангоми таия ва ирои стратегияи идоракунии арзи давлат масъалаои мувофиати сиёсати арзро бо сиёсати пул-кредит ва сиёсати идоракунии захираои тиллою асъор, аз умла масъалаои арзгирии дохилию беруниро бо Вазорати молияи умурии Тоикистон мувофиа мекунад. Бонки милл ба Вазорати молия дар масъалаои адвали баровардани коазои иматноки давлат ва пардохти арзи давлатии умур бо назардошти таъсири оно ба вазъи системаи бонк ва самтои афзалиятноки сиёсати ягонаи пулию кредитии давлат маслиато медиад. Бонки миллии умур инчунин амалиёторо иати хизматрасонии арзи давлатии умурии Тоикистон роандоз мекунад.

оло дар мамлакат Стратегияи миёнамлати идоракунии арзи давлатии Тои истон к (СИДТ) барои солои 2009-2011 абул гардидааст, ки он ба бетар намудани сифати идоракунии арзи давлат бо рои кам кардани хавфи таъсири омилои дохил ва берун равона гардидааст. Масади асосии стратегияи нав бетар намудани сифати идоракунии арзи давлат ва таъмини дарааи устувори он бо рои самаранок ва мувофии масад истифода бурдани захираои албкардашаванда мебошад. Он ба кам кардани хароот бо рои диверсификатсияи сохтори арз равона гардида, барои вазорату идорао дастуруламали асосие ба шумор меравад, ки ба баланд бардоштани дарааи шаффофият ва исоботнок мусоидат менамояд.

Масъалаи такмил додани механизмои идоракунии арзи бахши давлат ва танзими арзи умумии берун масади расидан ба устувории итисод ва нигодории онро дорад. Тарибаи давлатои тараиёбанда ва давлатои дорои бозорои ташаккулёфта, ки дар оно базаи итисод анз мадуд ё нокифоя диверсификатсияшуда мебошад, дар бораи дарааи баланди осебпазир, махсусан аз манбаъои берун, гуво медиад.

Гирифтани арзои беруниро ба сифати усули асос ва нисбатан самараноки алли проблемаои амъшудаи инфрасохтор ва таъмини шароитои зарурии модд барои рушди дарозмуддати итисод баррас намуда, укумати умурии Тоикистон хавфои муайяни бо амъшавии дадориои арз алоаманд бударо ба эътибор мегирад, хусусан дар он олатое, ки раванди инкишофи итисодиёт назар ба наша суст пеш меравад ё дар мавридои садамоти берун. Барои кам кардани ин хавфо укумат ният дорад дар оянда:

• аз арзгир бо шартои тиорат худдор намуда, кредиторо фаат дар асосои имтизнок (на камтар аз 35% узъи грант) алб намояд;

• арзи давлатиро аз адди 40% -и ММД нагузаронад;

• ами пардохтро барои хизматрасонии арзи берунии мамлакат назар ба ами даромади бует аз 25% баланд набардорад;

• истифодаи самараноки захираои арзгирифташударо амаониба таъмин намояд;

• ами пардохтро барои хизматрасонии мами арзои берунии мамлакат нисбат ба ами содироти моло ва хизматрасониои беомил тахминан дар сати 15% ниго дорад;

• дар баробари сармоягузор ба секторое, ки рушди оно бояд бо ёрии маблаои арз барои баланд бардоштани самаранокии оно, афзоиши масулоти дохил, содирот ва мувофиан кам кардани хавфои истифодаи айрисамараноки маблаои арз таъмин карда шавад (хусусан дар секторои энергетика ва кишоварз), ислооти зарурии сохтор гузаронад.

62 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

БОБИ 7.

ШАФФОФИЯТИ БУЕТ ВА РАВАНДИ БУЕТ

7.1. МОИЯТ ВА ВАЗИФАОИ ОШКОРИИ БУЕТ Шаффофият ва ошкории бует ва худи бует ба маънии аслиаш, фаат бо инкишоф ёфтани парламентаризм вусъат ва риво ёфтанд. Дар шароити монархияи мутла, вате ки сардори давлат дар назди ягон кас авобгар нест, бует амаг шакли сметаро, яъне рихати даромаду хароотро дорад. Бо пайдо шудани укумати хал раъият ногузир савол медиад: ба куо мераванд пулои бисёре, ки оно ба хазинаи давлат месупоранд? Агар подшои яккаукмрон маблаоро тано бо салодиди худ сарф кунад, дар аони муосир укумат харооту даромадро бо парламент мувофиа менамояд.

–  –  –

Раванди тасим ва истифодаи бует бояд "шаффоф" бошад, ин маънои онро дорад, ки худи раванд бояд кушодаву ошкоро бошад, яъне али омеа бояд дар ар як маралаи он иттилооти пурра дошта бошад.

Шаффофият шарти асосии кушодаву ошкоро будани аророи окимият ва ташаккулёбии демократия ба шумор меравад.

Индекси шаффофияти бует Дар тарибаи аон яке аз индикаторои калидии баогузории шаффофияти буети давлат (аз ри методологияи байналмилалии амкории бует, IBP) мавудияти «буети шарванд» мебошад. Ин намунаи мухтасари буети давлат мебошад, ки барои шинос намудани али омеа бо параметрои асосии он таъин шудааст. Хусусиятои асосии он – соддабаён ва аёният. Фамидани параметрои асосии буети давлат аз ониби шарвандон ба иштироки фаъолонаи оно дар раванди бует ва, ниоят, ба самаранокии идоракунии молияи давлат мусоидат мекунад.

амкории байналмилалии бует (ББ) аллакай 10 сол аст, ки нашри буетои шарвандиро тавсия мекунад. Аз соли 2007 Хазинаи байналмилалии асъор (ХБА) нашр кардани вариантои содда ва оммафами буети расмии мамлакатро дар Кодекси тарибаи муносиб оид ба таъмини шаффофият дар соаи бует-андоз тавсия менамояд.

Ронамои буети умурии Тоикистон Индекси ошкории бует, ки соли 2010 чоп шуда буд, маълум кард, ки дар вати гузаронда шудани тадиот буети шарванд дар 17 мамлакат нашр шудааст.

Ба баланд бардоштани шаффофияти бует ва раванди бует субъектои гуногун авасманд мебошанд: ниодои молиявии байналмилал, намояндагони окимияти онун узор ва ироия, г аол, хусусан исми аз иати итимо фаъоли он, ки дар ташкилотои айритиорат (ТТ) муттаид шудаанд ва дар раванди бует манфиатои гурои муайяни аолиро намояндаг мекунанд. Илова бар ин субъектои гуногун метавонанд адафои гуногунтарин дошта бошанд (устувории макроитисод, асоснокии кредито, раванди интихоб, баланд бардоштани олибии сармоягузор, кам кардани коррупсия, назорат ба сарфи маблаои бует, гирифтани мабла аз бует ва.).

Аз мавеи аол ва ниодои омеаи шарванд бошад, шаффофият ба ар як аъзои омеа имкон медиад бинад, ки андозое, ки месупорад, бо кадом масадо ва то ч андоза самаранок сарф карда мешаванд. Ин ба бетар намудани андозундор, ки воситаи асосии исми даромади бует мебошад, мусоидат мекунад.

Шаффофият имкон медиад, ки ууи али омеа ба иттилоот дар бораи бует амал намуда, фикру аидаи он дар бораи аророи хотимав оид ба бует (самтои афзалиятнок, тасими маблаои бует ва.) ба назар гирифта шавад. Шаффофият боварии субъектои итисод, аол ва ниодои омеаи шарвандиро ба окимият ав мегардонад, зеро дар ин маврид оно сиёсати окимиятро хубтар хоанд фамид ва ба он бештар бовар хоанд кард, ин бошад, барои ба даст овардани ризоияти омеа заминаи устувор хоад гузошт.

Барои он ки али омеа буетро хубтар фамад, ба вай зарур аст, ки ба иттилооти зерин дастрас дошта бошад:

– иттилооти уу (онуно ва санадои меъёр), фаъолияти танзимкунанда ва муносибати одамон ва ташкилотое, ки дар раванди бует иштирок менамоянд;

– андозаи тарофао, меъёрои (ставкаои) андоз, меъёрои муайянкунии даромаду хароотои бует;

– маълумотои омор ва нишондиандаои рушди итисодии мамлакат ва мин аао т (ноия, шар, вилоят);

– раамои даромаду харооти бует барои солои гузашта, ор ва оянда.

– Манбаъои чунин иттилоот ино буда метавонанд:

– интернет-сайто (масалан, Вазорати молияи умурии Тоикистон –www.minfin.tj;

Вазорати рушди итисод ва савдои умурии Тоикистон- www. medt.tj; Агентии давлатии омори назди Президенти умурии Тоикистон- www.stat.tj; Бонки миллии Тоикистон- www.nbt.tj);

• санадои онунгузорию меъёр, адабиёти маълимию метод;

• маолао дар ВАО, барномаои радио ва телевизион;

• маводои муокимаои амъият, мизои мудаввар, конференсияо дар атрофи мушкилоти бует.

Шаффофият ва иштироки али омеа ба баланд бардоштани самаранокии хари маблаои бует ва сиёсати итимо, ташаккулёбии системаи амкориои давлат ва таш илотои амъият к дар соаои гуногун мусоидат хоанд кард. Аз мавеи окимият ва ниодои молияв бошад, ин заминаест барои устувории макроитисод ва молияв дар мамлакат ва минтаа, зеро барои бартараф намудани брон зудтар тайиротои заруриро дохил кардан мумкин аст. Таваи ниодои молиявии байналмилал ба шаффофияти равандои бует зиёд шудааст, ки сабаби ин аонишав ва амгироию амбастагии итисодои милл мебошад. Шаффофият сиёсати укумати минтаав ва миллиро барои али омеаи аон ошкортар мегардонад, ки ин дар навбати худ олибияти сармоягузории мамлакат ва минтааои онро баланд бардошта, ба афзоиши сармоягузор ба итисод мусоидат мекунад.

Шаффофият масъулияти окимияти ироияро ба таия ва ирои бует баланд мебардорад, зеро барои назорат ба сифати аророи оид ба бует абулшаванда ва ирои оно аз ониби окимияти онунгузор ва али омеа, назорат ба хари масаднок ва оилонаи маблаои бует замина гузошта мешавад. Бинобар ин шаффофияти бует яке аз омилои муимтарини муКаримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

бориза бо коррупсия ба шумор меравад, чунки дар ин маврид имкониято барои муомилаю созишои коррупсион мадуд хоад гашт.

Сарфи назар аз он ки манфиату масадои субъектои гуногун мухталиф мебошанд, баланд бардоштани дарааи шаффофият ба ирои вазифаои зерин мусоидат менамояд:

шаффофият ба ар як аъзои омеа имконият медиад, ки забон ва раамои буетро фамад, бинад, ки андозои супурдаи бо кадом масадо ва то кадом андоза самаранок хар карда мешаванд;

шаффофият барои муокимаои амъият шароитои мусоид фароам оварда, имконият медиад, ки ууи али омеа ба иттилоот дар бораи бует ва ба назар гирифтани фикру аидаи он ангоми абули аророи хотимав оид ба бует (самтои афзалиятнок, тасими захирао ва.) таъмин карда шавад;

шаффофият масъулияти окимияти ироияро барои таия ва ирои бует баланд мебардорад, зеро дар ин маврид назорат аз тарафи окимияти онунгузор ва али омеа ба сифати аророи оид ба бует абулшаванда ва ирои он пурзр мегардад;

шаффофият барои назорат ба хари масадноки маблаои бует замина мегузорад;

шаффофият боварии аол ва ниодои омеаи шарвандиро ба окимият баланд мебардорад, ин бошад барои ба даст омадани ризоияти али омеа заминаи устувор мегузорад;

Шаффофият ва иштироки али омеа ба баланд бардоштани самаранокии хари маблаои бует ва сиёсати итимо, ташаккулёбии системаи амкориои давлат ва ташкилотои амъият дар соаои гуногун мусоидат хоанд кард;

шаффофият заминаест барои устувории макроитисод ва молияв дар мамлакат ва минтаа, зеро барои бартараф намудани брон зудтар тайиротои заруриро дохил кардан мумкин аст;

Шаффофият сиёсати укумати минтаав ва миллиро барои али омеаи аон ошкортар мегардонад, ки ин дар навбати худ олибияти сармоягузории мамлакат ва минтааои онро баланд бардошта, ба афзоиши сармоягузор ба итисод мусоидат мекунад;

шаффофияти бует яке аз омилои муимтарини мубориза бо коррупсия ба шумор меравад, чунки дар ин маврид имкониято барои муомилаю созишои коррупсион мадуд хоанд гашт.

аонишав, ба якдигар торафт бештар вобаста гардидани итисодои милл тава и ни одои молиявии байналмилалиро ба шаффофияти равандои молияв бедор намуд, брони молиявии аон бошад, ба таври аён нишон дод, ки, агар ба иттилоот дар бораи вазъи бозорои молиявии мамлакато ва сиёсати молиявии оно дастрасии васеъ вууд медошт, он го барои камтар намудани таъсири брон механизмои дахлдори танзимкунандаро ба кор андохтан имконпазир мегардид. 16 апрели соли 1998 Хазинаи Байналмилалии Асъор (ХБА) «Кодекси тарибаи мувофи нисбати шаффофияти соаи андоз ва бует»-ро чоп кард ва давлатои аъзои ХБА-ро даъват намуд, ки онро дар аёт татби созанд. Принсипо ва тарибаои дар Кодекс баёншуда дар асоси тарибаи идоракунии андозу буети давлатои узви ин созмон таия гардидаанд. Кодекси ХБА хусусияти тавсияв дошта, дар чаорчбаи сиёсати молияв мадуд мегардад ва пеш аз ама ба укуматои давлатои узви ХБА равона гардидааст.

Сохти ташкилии Кодексро чор принсипи умумии зерини шаффофияти соаи андоз ва бует ташкил медианд:

• Принсипи умумии якум — ани бадани вазифаю дадорио — ба муайян намудани сохтору вазифаои маомоти идоракунии давлат, тасими дадорио дар байни маомоти окимияти идоракун, инчунин муносибато дар байни маомоти идоракунии давлат ва итисоди боимонда дахл дорад.

• Принсипи умумии дуюм — дастрасии иттилоот барои али омеа — аамияти дар млатои ани муайяншуда чоп намудани иттилоотро дар соаи андоз ва бует таъкид менамояд.

• Принсипи умумии сеюм — кушодаву ошкоро будани таияи бует, иро ва исо отнокии б он — намудои иттилооти ифшошавандаро дар бораи раванди бует муайян мекунад.

• Принсипи умумии чорум — кафолати дурустии маълумот — бо сифати маълумото оид ба андоз ва бует ва зарурати тафтиши мустаили оно алоаманд мебошад.

Ронамои буети умурии Тоикистон Баланд бардоштани шаффофияти раванди бует метавонад на тано бо ташаббуси ниодои молияв ё окимият (такмили системаи бует), балки аз берун – бо ташаббуси ниодои омеаи шарванд сурат гирад Моияти шаффофияти бует ва раванди бует на тано бо дастрасии али омеа ба иттилоот муайян карда мешавад. Шаффофият шарти зарурии иштироки али омеа мебошад, вале ин басанда нест. Шаффофияти бует, амчун омили рушди демократия, дар навбати худ аз баркамолии он вобаста мебошад, яъне омодаг ва обилияти аол ва ниодои омеаи шарванд ба назорати амъиятии шаффофияти раванди бует ва иштирок кардан дар абули ароро оид ба масъалаои сиёсати бует ва имоя намудани манфиатои аолии минтаа.

Бует омили тавонои сиёсиест, ки ба таври атъ ба рушди итимо таъсир мерасонад, абули аророи бует бошад, унсури удонашавандаи идоракунии давлат ба шумор меравад. Бинобар ин хоиши шарвандон ба шаффоф гардондани сиёсати бует хоиши асоснок аст. Иштироки али омеа имконияти назорат карданро ба сифати аророи оид ба бует абулшаванда ва ирои оно зиёд мекунад. Ин бошад, дар навбати худ масъулияти маомоти окимиятро барои таия ва ирои бует баланд мебардорад.

Иштироки али омеа дар раванди бует ин араёни бефосилаи амкории омеаи шарванд ва маомоти окимият ба шумор меравад, ки асоси онро гуфтушунидо оид ба ирои ууои онун, инчунин майлу рабати шарвандон ва гурои итимо ба бует ташкил медиад.

Иштироки али омеаро амон ват самарабахш шумурдан мумкин аст, ки агар проб емаои л дар рафти муокимаи бует бамиёнгузоштаи али омеа ба рзномаи кори шахсоне, ки оид ба бует арор абул мекунанд, дохил шаванд, талаботои бамиёнгузоштаи гурои муайяни омеа бошанд, ангоми абули аророи бует ба назар гирифта шаванд. Дараа ва шакли иштироки али омеа ва ташкили амкорио ар адар дурусттар интихоб карда шаванд, аз иштироки али омеа дар раванди бует амон адар бештар фоида гирифтан мумкин аст.

7.2. ШАКЛОИ ИШТИРОКИ АЛИ ОМЕА ДАР РАВАНДИ БУЕТ

Шаклои иштироки али омеа дар раванди бует гуногун мебошанд, масалан:

• ташкили муокимаои амъиятии алоида аз ри проблемао;

• ташкили системаи муокимаои доимии амъиятии проблемао, аз умла дар шакли палатаои (шроои) амъият.

• иштирок дар муокимаои кушоди депутат.

• фиристодани намояндао ба комиссияое, ки арор абул мекунанд (ё озмуно ва машварато мегузаронанд), ба шроои маомоти окимият (эксперт, амъ ят, и гурои кор, ёварони амъият, мушовирон) ва иштироки оно дар баррас ва алли проблемао.

• гузарондани талили мустаил (аз умла, дар шакли экспертизаи амъият) оид ба проблемаи алоидаи ба окимият пешниодшуда ва нашршуда.

• маолаои алоида дар ВАО оид ба проблемао (аз умла, мубоисаои интерактив).

• маъракао дар ВАО оид ба проблемао (аз умла кушодани рубрикаи доим).

• ба окимият пешниод намудани лоиаои санадои меъёрии уу, барномао ва.к.

• муроиатномао ба вакилон ва намояндагони окимияти ироия.

• амъ намудани имзоо дар зери муроиатномао ба вакилон ва намояндагони окимияти ироия оид ба ин ё он проблема.

• ташабускор ва истифодаи натиаои тадиотои сотсиологие, ки афкори умум ва манфиатои интихобкунандагонро барои таъсиррасон ба алли масъ лао аз а ониби окимият ошкор менамоянд.

• истифодаи абулгоои амъият ва «телефонои доим».

• истифодаи ууои онун барои ибрози аида, гузарондани пикето, митинго, гирдиамоио, намоишо, гузарондани малисо, амъомадои шарвандон, чоп ва нашри маводои иттилоот, брошюрао, рзномао, вараао, плакато, рекламаои итимо ва.

• муроиато ба маомоти назорат ва ифзи уу.

• иштирок дар мурофиаои суд (аз умла, ба сифати намояндагони амъият).

66 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

• иштироки ТТ дар ирои фармоиши аз бует маблагузоришаванда (фармоиши итимо, гранти итимо).

• истифодаи чорабинио оид ба интихобот ва раъйпурс барои таъсир асон ба р алли проблемао ва характери муносибато бо окимият.

• ба фаъолияти ташкилотои амъият, аз умла ба малисо, конфе енсияо, р семинаро, шроои назорат ва. алб намудани намояндагони окимият (мувофии онуно, меъёро ва оинномаои ин ташкилото).

• мусоидат ба баланд бардоштани ихтисоси вакилони мардум ва намояндагони окимияти ироия.

• амалои муттафионаи якдафъаинаи гурои гуногуни али омеа (робитао, мубодилаи иттилоот, кмак ба якдигар дар такмили ихтисос ва амоангсозии амалит) ва ташаккул додани иттифоои устувор ангоми таъсиррасон ба окимият аз ри проблемаои алоида.

–  –  –

Муокимаои амъиятии бует ч гуна хусусиято доранд?

Муокимаои амъиятии бует яке аз шаклои иштироки бевоситаи сокинони вилоято, шаро, ноияо, амоато дар муокимаи масъалаои буетии дорои аа ияти маалл м мебошанд.

Муокимаои амъиятии бует ба шарвандон имконият медианд, ки аз ууи худ барои гирифтани иттилоот дар бораи бует истифода баранд, забон ва раамои буетро фаманд, бинанд, ки андозои амъшаванда ба кадом масадо хар карда мешаванд, дар раванди бует бевосита иштирок намоянд.

Ба муокимаои амъиятии бует сокинони минтаа, намояндагони ташкилото, гуро ё дигар иттиодияои амъият, ки дар амон минтаа фаъолият мекунанд, даъват карда мешаванд. Иштироки намояндагони бизнес, воситаои ахбори омма ва сарварони мааллао баоят муим мебошад.

Муокимаои амъиятии буетиро дар сати вилоят, шар, ноия, амоат гузарондан мумкин аст. ангоми муокимаи бует дар атори масъалаои соф молияв (даромад ч адар буд ва он ч хел сарф карда шуд) сабабо ва омилои тайирёбии вазъияту имкониято дар минтаа низ муокима карда мешаванд.

Умуман дар муокимаои амъиятии бует ама гуна масъалаое баррас карда мешаванд, ки ба идоракунии буети маалл ва ба манфиатои шарвандон ва шахсони ууии минтааои умурии Тоикистон тааллу доранд.

Принсипои асосии муокимаои амъиятии бует:

Ронамои буети умурии Тоикистон Ба муокима пешниод намудани далелои санидашуда;

алб намудани мутахассисони баландихтисос;

Талили проблемаое, ки бо равандои бует алоаманд мебошанд;

Муокимаи проблемао пеш аз баррасии оно аз ониби маомоти окимият;

Таъмини намояндаг дар муокимао ва ба маълумоти амаи гурои манфиатдори омеа расондани натиаои он;

Ба муокимао даъват намудани намояндагони маомоти окимият, ки алли проблемао ва фароам овардани шароит барои рушд ба салоияти оно дохил мешавад, ба маълумоти оно расондани натиаои муокима.

Барои гузаронидани муокимаои амъиятии бует ду сабаби асосиро удо кардан мумкин аст:

1) иттилоъ додан ба маомоти мааллии окимият, вакилон ва аол дар бораи буети ноия, имконияту мушкилоти он бо масади хубтар дарк намудани вазъият ва пешомадо;

2) муроиати маомоти окимият, намояндагони ташкилотои амъият ё гурои одамон дар бораи баррас намудани вазъи маблагузории муассисаои буетии аётан муим ё лоиаю барномаои рушди минтаа (деа, амоат, ноия, шар, вилоят).

Оё дар умурии Тоикистон муокимаои кушоди бует гузаронда мешаванд?

Оё астанд мисоло?

Дар умурии Тоикистон боро муокимаои кушоди бует гузаронда шудаанд. Дар ноияои Вадат, Рдак, Турсунзода ва Файзобод тарибаи гузарондани муокимаои кушоди лоиаои буети маалл ва ирои оно аллакай вууд дорад. Дар доираи лоиаи «Баланд бардоштани нери молиявии маомоти мааллии идоракунии давлат» (Вазорати молияи умурии Тоикистон, Вазорати рушди итисод ва савдои умурии Тоикистон, Бонки осиёии рушд, БРСММ, ва Институти «амъияти Кушода» - Бунёди Мадад дар Тоикистон) соли 2008 дар ин ноияо муокимаои амъиятии бует гузаронда шуданд.

Натиаи 1. Мидори шарвандоне, ки ба равандои бует маро зоир мекунанд, афзуд, айати иштирокчиёни муокимаои бует каме тайир ёфт (масалан, дар ноияи Рдак)

–  –  –

Натиаи 2. Аол ба иттилоот дар бораи бует дастрас пайдо намуд, инчунин барои иброз доштани фикри худ ва пешниод намудани таклифо имконият пайдо кард (масалан, дар ноияи Вадат)

–  –  –

Натиаи 3. Тасаввурот ва муносибати ам мутахассисон ва ам иштирокчиёни дигар нисбати ташаккули бует тайир ёфт (масалан, дар Турсунзода).

• Масалан, агар дар муокимаои якум нисбати маомоти молия фаат баъзе эродо гирифта шуда бошанд, пас дар муокимаои минбаъда оид ба ошкор намудани манбаъо ва захираои иловагии воридот, инчунин оилона истифода бурдани маблаои бует таклифо пешниод карда шуданд;

• Масалан, таклиф пешниод карда шуд, ки хари маблао бо масади харидани дорувор барои иштирокчиёни БВ бо моддаи алоида инъикос карда шавад – ин имконият медиад, ки шаффофияти истифодаи маблаои бует баланд бардошта шавад;

• Мисоли дигар – пешниод оид ба равона кардани фоизи муайяни воридоти андоз аз истифодабарандагони роои автомобилгард маз барои таъмири роои дорои аамияти маалл;

• Ва боз як мисоли дигар – аз нав дида баромадани маоми мактабо, ки имконият медиад маблаои бует одилона тасим карда шаванд.

оло дар чаорчбаи лоиаи Институти «амъияти Кушода» - Бунёди Мадад дар Тоикистон (Фонди Сорос) Ронамои ташкили муокимаои кушоди бует дар минтааои умурии Тоикистон таия карда шудааст, ки тиби он тренинго гузаронда мешаванд.

–  –  –

Ватои охир мавзи ба равандои иштироки али омеа алб намудани ВАО диати махсусро талаб менамояд, зеро маз раванди воифсозии али омеа, ошкорбаён ва ташкили дастрас ба иттилоот шартои атмии инкишоф ва густариш додани иштироки ал омеа ба шумор мераванд.

Бо масади баланд бардоштани самаранокии назорат ва холисии бештар ангоми абули ароро дар соаи сиёсати бует, хусусан, ангоми ташаккул додани сиёсати минтаав, экспертои мустаилро (аз тарибаи мамлакатои тараикарда), масалан, институтои тадиот ва донишгооро алб кардан мумкин аст. Дар ин маврид окимият вазифадор нест, ки атман аз ри хулосаои эксперто амал кунад, вале чоп кардани исобот метавонад ба аророи абулшаванда таъсир расонад.

Маълум аст, ки ба адри инкишоф ёфтани сохт ва раванди бует дар умур экспертизаи мустаил торафт фаъолтар мегардад ва доираю нери экспертои милл вусъат меёбад.

Ронамои буети умурии Тоикистон БОБИ 8.

ПЕШОМАДОИ БУЕТИ СОЛИ 2012 Ч ГУНААНД?

Пешгии макроитисод дар давраи миёнамлат амчун асос барои баоди ба параметрои буети давлат барои солои 2012-2014 хизмат кард.

–  –  –

Дар солои 2012 – 2014 то 7,4% паст шудани суръати таваррум пешбин гардидааст, инчунин тахмин намеравад, ки дар урби мубодилавии асъори милл нисбати доллари ИМА тайироти иддие рй диад.

ами номиналии даромадо ва боои давлат аз ри пешгио аз 10160,6 млн. сомон дар соли 2012 то 12923,5 млн. сомон дар соли 2014 зиёд мешавад.

Даромад аз андозои бевосита ва айримустаим чун пештара манбаъои асосии даромадои давлат ба шумор мераванд ва аз 66,6%-и ами умумии давромадои давлатии соли 2010 дар соли 2012 то 67,6% меафзояд. иссаи даромадои дигар, дар шакли даромадои айри андоз, маблаои махсус, инчунин гранто барои дастгирии бует ва ирои лоиаои аз исоби манбаъои берун маблагузоришаванда дар сати 32-33% бо мемонанд.

–  –  –

Пешбин гардидааст, ки андозои бевосита низ (андози даромад, андоз аз фоида, андози адди аал аз даромади корхонао) афзоиш меёбанд, ами оно нисбати ММД аз 3,2 %-и соли 2010 дар соли 2012 то 4,2% зиёд мешавад.

Тасими хароотои давлат дар давраи миёнамлат дар асосои зерин сурат мегирад:

• Афзалиятое, ки дар Стратегияи миллии рушди умурии Тоикистон барои давраи то соли 2015 муайян карда шудаанд;

• Муайян кардани афзалиято дар дохили соао;

• Муайян намудани афзалиятои байнисоав.

Дар давраи миёнамлат афзалиятои стратегии пештараи укумати умурии То икистон

– тасимоти ба соаои итимо нигаронидашудаи хароото барои тандуруст, маориф, ифзи итимоии аол, инчунин бахшои асосии итисодиёт, ки рушди соаои дигарро муайян мекунанд – комплекси сзишворию энергетик ва инфрасохтори налиёт ниго дошта мешаванд.

0,0% 1,0% 2,0% 3,0% 4,0% 5,0% 6,0%

–  –  –

Расми 8.1. Миёси маблагузории Фонди музди менат ва хароотои асос ба исоби % нисбати ММД Ронамои буети умурии Тоикистон Хеле зиёд намудани ами маблаои буетие, ки ба пардохти музди менати кормандони бует равона карда мешаванд, ба наша гирифта шудааст – фонди музди менат 5,4%-и ММДро ташкил хоад дод.

Дар буети соли 2012 харооти итимо (хароот барои маориф, тандуруст, фаранг, сиёсати итимо, ХМК) назар ба 47,8%-и буети соли 2011 49%-ро ташкил медиад (охирин бе тайирот аз ри онун дар буети давлат аз 18 ноябри соли 2010 гирифта шудааст).

–  –  –

Пешбин шудааст, ки ами умумии маблагузории бахши итимоии итисод 14,2% ММД-ро ташкил медиад.

Чун пештара, исми зиёди харооти системаи маориф ва тандуруст аз буетои маалл маблагузор карда мешаванд.

Сохтори маблагузории буетии харооти системаи Маориф ва Тандурустии умурии Тоикистон, с. 2012, (%).

–  –  –

Соли 2012 хароотои ор 59,8%-ро ташкил медианд ва, мувофиан, ба сармоягузории сармояи асос (буети рушд) 40,2% маблаои бует равона карда мешаванд. Дар соаои итимо исми зиёди буети рушд ба сохтмони мактабои тасилоти умум, объектои тандуруст, фаранг ва варзиш равона карда мешавад.

–  –  –

Ба 2%-и ММД расондани маблагузории системаи тандуруст пешбин гардидааст. Дар чаорчбаи ирои «Стратегияи маблагузории системаи тандуруст барои солои 2005-2015»

дар сати умур амаи муассисаои ёрии аввалияи тиббию санитар ба маблагузории сарикас гузаронда мешаванд.

Дар соаои итимо дар доираи барномаи сармоягузории давлат ирои як атор лоиао давом дода мешавад ё ооз карда мешавад.

Барномаи сармоягузории давлат (БСД) сармоягузориои давлатиро бо алб намудани маблагузориои берун ба наша мегирад.

Хароото барои БСД исми удонашавандаи харооти чаорчбаои буетии миёнамлат ба шумор мераванд.

Соли 2012 дар соаои асосии бахши итимо амал намудани лоиаое ба наша гирифта шудааст, ки барои ба даст овардани масадо ва иро намудани чорабиниои Стратегияи паст кардани сати камбизоат барои солои 2010-2012 мусоидат мекунанд.

–  –  –

Кишоварз соаои асосии бахши итисод масуб мегардад. Таъмини амнияти озу авор яке аз вазифаои стратегии умур ба шумор меравад.

Ирои вазифаои дарпешистодаи бахши аграр дар доираи барномаи маблагузории барномавии соа дар соли 2012 бо ирои 12 барномаи зерин вобаста мебошад:

• Барномаи рушди соаи чорвои зот ва хушзотии чорво дар умурии Тоикистон барои солои 2008 - 2015;

• Чораои иловаг оид ба рушди соаи бодор ва ангурпарвар дар умурии Тоикистон барои солои 2010-2014;

• Барномаи рушди соаи утоспарвар дар умурии Тоикистон барои солои 2008 - 2015;

• Барномаи мубориза бар зидди малах ва ашароти зараррасони боу токзоро барои солои 2011-2015;

• Барномаи рушди занбурпарвар дар умурии Тоикистон барои солои 2011 - 2016;

• Барномаи бетарсозии олат ва истифодаи сарфакоронаи чарогоои умурии Тоикистон барои солои 2009 - 2015;

• Барономаи рушди соаи тухмипарвар дар умурии Тоикистон барои солои 2009ва хариди тухмии зироатои кишоварз;

• Барномаи рушди соаи асппарвар дар умурии Тоикистон барои солои 2009 - 2016;

• Барномаи рушди соаи пахтакор дар умурии Тоикистон барои солои 2010 - 2014;

• КВД " Тоикагролизинг" барои ирои фаъолияти лизинг;

• Барномаи рушди соаи моипарвар дар умурии Тоикистон барои солои 2009 - 2015;

• Чорабинио оид ба мубориза бар зидди бемориои эпизот.

Манбаи маблагузории барномаои мазкур маблаои буети умурияв, маблаои махсус, маблаои Барномаи сармоягузории давлат (маблагузории дохил ва берун) мебошанд.

адвали 8.8.

Самтои маблагузории соаи кишоварз аз буети умурияв, аз. сомон соли 2012 Харидани дорувор бар зиддии бемориои чорво ва парранда 2000 Харидани тухмии зироатои кишоварз 5000 Дастгирии рушди пахтакор 1200 Гузарондани чорабинио бар зидди малах 5436 Гузарондани чорабинио ба муобили ашароти заррасони боу токзоро 1634 Самтои дигар 15270 ами умумии маблагузор аз буети умурияв 101386 иссаи маблагузор аз буети умурияв дар ами умумии маблагузории соа, % 28,7% 76 Каримова М.Т., Мминова Ф.М., Соибов Ш.К.

Умуман дар асоси параметрои Буети давлатии умурии Тоикистон барои соли 2012 ва нишондиандаои даромаду харооти Буети давлат барои солои 2013-14, ки аз ониби Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон аз 2 ноябри соли 2011 тасди гардидаанд, касри буети давлат дар се соли оянда дар сати 0,5%-и ММД пешг карда мешавад. Бо назардошти осебпазир будани итисоди умур ба шароитои берун ба омилои асосии хавфе, ки ба мувозинати умумии бует таъсири манф мерасонанд, иноро дохил кардан мумкин аст:

• баланд шудани дарааи касри тавозуни пардохт, ки метавонад боиси пайдо шудани проблемао дар нигодории устувории берун гардад;

• болоравии нархои аонии нафту гази таби, ки метавонад дарааи афзоиши воеии хароотои буетиро кам кунад ва зарурати алб намудани манбаъои иловагиро барои соаи бует пеш орад;

• болоравии урби мубодилавии асъори милл, ки метавонад чи ба даромад ва чи ба харооти бует таъсир расонад.

Дар ин гуна шароит вазифаи амаи иштирокчиёни раванди бует таъмин намудани суботи молиявии давлат ба шумор меравад. Гарчанде ки дар назари аввал устувории молияи давлат аз дадориои худро сари ват иро карда тавонистани давлат иборат аст, дар асл, чи тавре ки мо дар ин ронамо айд кардем, ин раванди муттасили такмил додан, таия ва татби намудани омилу механизмои нав ва басу мунозирао бо раибон оид ба масъалаои мураккаб мебошад. Осебпазир ба омилои берун талаб менамояд, ки амаи системаои молияи давлат бо суръат такмил дода шаванд. Бешуба тадбирои банашагирифтаи укумати Тоикистон, ки ба таъмини сиёсати оилонаи макроитисод, баланд бардоштани сифати идоракунии давлат ва хизматои асосии итимо, авасманд ардонии истесолкунандагони дохил равона гардида, г оноро Парламенти мамлакат ва ар як шарванди умур якдилона дастгир менамоянд, ба атталимкон кам кардани хавфои имконпазири бурун имконият хоанд дод.

Ба буети соли 2013 таъсири муайянро оришавии Кодекси нави андоз мерасонад.

Масади асосии ислоот дар ин самт бетар намудани шароит барои инкишофи фаъолияти соибкор мебошад.

Кодекси андози умурии Тоикистон дар тарири нав нисбат ба Кодекси андози амалкунанда дар чунин анбахо (факат дар исмати сиёсати андоз) фар мекунад:

–  –  –

Базаи онунгузор-меъёрии системаи буетии умурии Тоикистон ЗАМИМАИ 2

ПРИНСИПОИ АСОСИИ СИСТЕМАИ БУЕТ

Системаи буетии умурии Тоикистон ба принсипои зерин асос меёбад:

• ягонагии системаи бует – татбии принсипои ягонаи ташкил ва фаъолияти системаи буети давлат, истифодаи гурбандии ягонаи бует ва русумоти ягонаи раванди бует;

• мустаилияти буето – тасимоти устувори даромадо дар байни буетои сатои гуногун, ууи амаи зинаои идоракунии давлат барои мустаилона амал намудани раванди бует, нооиз будани мусодираи даромадои дар рафти ирои буетои маалл ба таври илова ба даст овардашуда ва баияи маблаои буетии буетои маалл дар буетои боло, нооиз будани ба зиммаи буетои поён гузоштани хароотои иловаг бе уброни дахлдори оно;

• пурраг- амаи даромадо ва хароото бояд дар буетои системаи бует ва буетои фондои давлатии айрибует ба таври атм ва дар ами пурра инъикос карда шаванд;

• баробарии буето – ами хароотои пешбинишудаи бует бояд бо ами даромадои бует мувофиат кунад. ангоми таия, тасди ва ирои бует маомоти ваколатдор бояд зарурати кам кардани касри буетро ба асос гиранд;

• саеии буето – эътимоднокии пешгии нишондиандаои рушди итимоию итисод барои таияи бует ва исобу китоби воеъбинонаи даромаду харо отои бует;

• самаранокии истифодаи маблаои бует – таия ва ирои бует бо назардошти зарурати ба даст овардани натиаои бетарин бо захираои мавуда;

• натиабахшии истифодаи маблаои бует – равона кардан ва истифода бурдани маблаои бует барои ба даст овардани натиаои пешак муайяншуда ва нишондиандаои дахлдори сифат ва мидор;

• суроанок ва масаднокии маблаои бует – маблаои бует ба гирандагон бо нишон додани масадои истифодаи оно дода мешаванд;

• ошкоро будани бует – шаффофияти бует, яъне атман дар матбуот чоп карда шудани буетои тасдишуда ва исобот дар бораи ирои оно, пешниоди иттилооти пурра, барои омеа ва воситаои ахбори омма ошкоро будани тартиби баррас ва абули ароро оид ба лоиаи бует.

Ронамои буети умурии Тоикистон ЗАМИМАИ 3

–  –  –

ВАКОЛАТОИ ИШТИРОКЧИЁНИ РАВАНДИ БУЕТ

Салоияти Малиси намояндагони Малиси Олии умурии Тоикистон:

- бо пешниоди укумати умурии Тоикистон онуни умурии Тоикистон дар бораи Буети давлатии умурии Тоикистон барои соли навбатии молиявиро абул мекунад;

- назорати ирои буетро амал менамояд;

- истифодабарии маблаои буетиро аз ониби маблагирандагон талил мекунад ва ангоми зарурат натиаи талилро баррас менамояд;



Pages:   || 2 | 3 |


Похожие работы:

«Электронное научное издание Альманах Пространство и Время. Т. 3. Вып. 2 • 2013 Electronic Scientific Edition Almanac Space and Time Elektronische wissenschaftliche Auflage Almabtrieb ‘Raum und Zeit‘ A p age fo r th e fu tu re ‘ Pla to s an d qu ic k th i nk in g New to n s’ С тр а ни ц а б у д ущи х "П л ато но в (M.V. Lom...»

«ЗАПИСКИ ВОЕННОПЛЕННОГО Тюремные воспоминания лидера организации "Шульц-88" Содержание Арест КПЗ Кресты Кресты: 758 Кресты: 448, 452, 102, 821, 780, 758, 732, 448а, 791 Кресты: 791 (part 1) Ознакомление с материалами дела Начало судебного заседания Кресты: 791 (part 2) Судебные заседания 1, 2 и...»

«Программа Whole30® Создана Whole9 в 2013 году С апреля 2009 года, десятки тысяч людей успешно прошли нашу программу Whole30® и добились удивительных результатов. Вы готовы изменить свою жизнь за 30 дней? Для получения более подробной информации о программе и нашей ф...»

«URAL BRANCH OF THE RUSSIAN ACADEMY OF SCIENCES MINING INSTITUTE STRATEGY AND PROCESSES OF MASTERING OF GEORESOURCE Materials of annual scientific session of Mining Institute of Ural Branch of the Russian Academy of Sciences by results of scientific researches in 2005 6-13 April 2006 Perm 2006 УРАЛЬСКОЕ ОТДЕЛЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК ГОРНЫЙ...»

«Сара Кейн. Подорванные Винсенту О'Конеллу, с благодарностью. Подорванные были впервые поставлены на Верхней сцене Королевского Театра, в Лондоне 12 января 1995 г.Роли исполняли: ЯнПип Донахи КейтКайт Эшфилд. СолдатДермот Кэ...»

«.. Абельская ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ И ПРАКТИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ ПРИМЕНЕНИЯ НЕКОТОРЫХ ТИПОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ Термины "типология" и "тапологизация" рассматриваются в словарях как синонимы и имеют несколько значении [4]. С одной стороны, типология/типологизация это...»

«Эффективный источник питания индуктивной нагрузки. Тема взята с сайта www.skif.biz Итак, ставилась следующая задача. Запитать индуктивность нашего будущего электродвигателя таким образом, чтобы при каждом насыщении ее энергией забирать эту энергию (точнее ее большую часть, за минусом потерь)...»

«Комплекс программ ГИС Лайт ТБН Энерго Руководство пользователя Содержание 1.Область применения 2.Общие требования 3. Цели, задачи и функции ГИС Лайт 4. Возможности комплекса ГИС Лайт 5. Состав комплекса программ ГИС Лайт 6. Активация/Лицензирование комплекса программ ГИС Лайт 7. Программа disp_lite_fdb 7.1 Запуск программы и вход. 7...»

«УДК 541(64+49):532.73 О. А. Зинурова, С. В. Шилова, А. Я. Третьякова, С. Н. Куликов, В. П. Барабанов ВЛИЯНИЕ МОЛЕКУЛЯРНОЙ МАССЫ ХИТОЗАНА НА САМООРГАНИЗАЦИЮ С АНИОННЫМ ПАВ В ВОДНЫХ СРЕДАХ Ключевые слова: хитозан, додецилсульфат натрия, полиэлектролит, ПАВ, полимер–коллоидный...»

«Группа НО9 ГОСУДАРСТВЕННЫЙ СТАНДАРТ СОЮЗА ССР ВОДА ПИТЬЕВАЯ Метод определения нитратов ГОСТ 18826-73 Drinking water. Methods for determination of Nitrates Content Взамен ГОСТ 4192-48 Постановлением Государствен...»

«CZU: 78 ПРИНЦИП ИНТЕРИОРИЗАЦИИ МУЗЫКИ И ЕГО ЗНАЧЕНИЕ В РАЗВИТИИ МУЗЫКАЛЬНОГО МЫШЛЕНИЯ УЧЕНИКА ДМШ THE PRINCIPLE OF INTERNALIZATION OF MUSIC AND ITS IMPORTANCE IN THE DEVELOPMENT OF MUSICAL THINKING IN STUDENTS OF MUSIC SCHOOLS Margarita Tetelea, PhD, Associate Professor, Alecu R...»

«FULL HD 5M Megapixel AVITA SG 1022 * Сделано в Тайване Optional * AVITA SG 1022 – Europe & CIS DaTech SG 1022 – USA & Oth. Miles CDR-E22 – Domestic use ОГЛАВЛЕНИЕ Описание 1. 3 Инструкция по установке 2. 3 Специфика...»

«Департамент среднего профессионального и начального профессионального образования Томской области Областное государственное бюджетное образовательное учреждение среднего профессионального обр...»

«Table of Contents Евгений СУХОВ ПОБЕГ (Я — ВОР В ЗАКОНЕ — 06) ЧАСТЬ 1 ГЛАВА I ГЛАВА 2 ГЛАВА 3 ГЛАВА 4 ГЛАВА 5 ГЛАВА 6 ГЛАВА 7 ГЛАВА 8 ГЛАВА 9 ЧАСТЬ II ГЛАВА 10 ГЛАВА 11 ГЛАВА 12 ГЛАВА 13 ГЛАВА 14 ГЛАВА 15 ГЛАВА 16 ЧАСТЬ III ГЛАВА 17 ГЛАВА 18 ГЛАВА 19 ГЛАВА 20 ГЛАВА 21 ГЛАВА 22 ГЛАВА 23 ГЛАВА 24 ЧАСТЬ III ГЛАВА 25 ГЛА...»

«УДК 621.577 А.Д. ГАРДЕР, студент гр. ТЭб-152 (КузГТУ) Научный руководитель Т.Л. ДОЛГОПОЛ, доцент (КузГТУ) г. Кемерово ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ВТОРИЧНЫХ ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ РЕСУРСОВ НА ТЕПЛОВЫХ ЭЛЕКТРОСТАНЦИЯХ Кузбасс – один из самых крупн...»

«ЕЖЕКВАРТАЛЬНЫЙ ОТЧЕТ Открытое акционерное общество Торговый дом ЦУМ Код эмитента: 00181-A за 1 квартал 2010 г Место нахождения эмитента: 103779 Россия, г. Москва, Петровка 2 Информация, содержащаяся в настоящем ежеквартальном отчете, подлежит раскрытию в соответствии с законодательством Российской Федерации о ценных бума...»

«По сравнению с использованием модели освещения Блинна использование модели освещения Кука–Торренса дает незначительное снижение производительности (скорость заполнения 505 Mpix/s против 355 Mpix/s), а взамен дает более естественный вид бликов на поверхности разл...»

«ПРОБЛЕМА ВОДНОГО БАЛАНСА И ЕГО ПРЕОБРАЗОВАНИЯ Доктор географических наук М. И. ЛЬВОВИЧ Проблема "Водный баланс и его преобразование", выдвинутая и разрабатываемая Институтом географии Академии наук СССР, предусматривает комплексное изучение всех источников водных ресурсов страны — речных, подземных вод и почвенной в...»

«3.7.2. Карточки расчета заработной платы. Карточки расчета на каждого сотрудника формируются автоматически из ведомости начислений при сохранении документа с флагом Проводить. Как уже было сказано в п.3.7.1 карточки расчета и ведомость начислений тесно взаимосвяза...»

«Часть II. Быль про то, как Петрович дворец Амина брал Книга готова 07.indd 497 28.11.2007 23:48:57 ШТУРМ ДВОРЦА АМИНА: ВладимирКОШЕЛЕВ версиявоенногоразведчика Книга готова 07.indd 498 28.11.2007 23:48:57 Быльпрото,какПетровичдворецАминабрал Быль про то, как Петрович дворец Амина брал 1 В...»

«ОБРАЗЕЦ Заявление-анкета о предоставлении гражданину государственной услуги содействия в поиске подходящей работы Я, фамилия, имя, отчество прошу предоставить государственную услугу содействия в поиске подходящей работы.О себе сообщаю следующие сведения: Пол Дата рождения: " число " месяц год, возраст (количест...»

«УДК 314.52 ОСОБЕННОСТИ СОЗДАНИЯ СЕМЬИ В СТУДЕНЧЕСКОМ ВОЗРАСТЕ Пахомова К.И. Научный руководитель – Гаврилова О.В. Сибирский федеральный университет Прожить жизнь в счастливом союзе двух сердец, заключенном до кон...»

«НЕАВТОРИЗОВАННЫЙ ПЕРЕВОД Инструкция по заполнению формуляра декларации о личном и имущественном положении в связи с предоставлением льготы по уплате судебных расходов Просьба хранить настоящую инструкцию и копию заполненного формуляра, приобщив и...»

«УДК 21.15.47 Л.Н.Латыпов ЭКЗИСТЕНЦИАЛЬНАЯ АКСИОЛОГИЯ ВЕРОУЧЕНИЯ ИСЛАМА В статье раскрывается значение вероучения ислама, как указанного Всевышним нравственного пути трансформации индивидуального сознания для экзистенциализации Богом данного нали...»

«Воздействие производства и потребления атомной энергии на окружающую среду: обзор исследования в рамках Программы Организации Объединенных Наций по окружающей среде Д ж. У. Ахмед и Х. Т. Д о у ПРЕДПОСЫЛКИ На своей четвертой сессии, проходившей в 1976 году, Совет управля...»








 
2017 www.lib.knigi-x.ru - «Бесплатная электронная библиотека - электронные матриалы»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.